مطالعات جمعیتی

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

http://gup89tu.blogfa.com/post-40.aspx :منبع

 مقدمه

 جمعیت در هر کشوری مبنای اساسی هر برنامه ریزی می باشد. لذا باتوجه به شاخص ها و معیارهای جمعیتی و بکاربستن آنها در بعد اجرایی برنامه ریزی ها می تواند نقش مهمی در برنامه ریزی پایدار داشته باشد. با وجود اینکه افزایش سریع و ناموزون جمعیت شهری عاملی در بروز و گستردگی مشکلات و مسائل شهری چون کمبود مسکن، حاشیه نشینی، کمبود سرانه های شهری، نارسایی خدمات و ... بوده و می باشد ولی گستردگی این مسائل ناشی از کم توجهی به جمعیت و شاخص های آن در برنامه ریزی هاست.

 برنامه ریزی شهری نیز باتوجه به اقتصاد و عملکرد عوامل شهری، نحوه استفاده از اراضی، محله بندی، مسکن، ترافیک، فضای سبز و ... را در رابطه با جمعیت و فونکسیون شهر مورد بررسی قرار می دهد.

 در این مقاله سعی می شود به تعریف بعضی مؤلفه های جمعیتی و نقش آن ها در برنامه ریزی شهری پرداخته شود.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: سایت پژوهه، نویسنده: مریم امینی یخدانی

 واژه "Population" در لغت به معنی نفوس، مردم و جمعیت و "Dwelling" به معنی خانه، آپارتمان و ... یا مکانی که شخص در آن زندگی می‌کند، به کار رفته است.[1] واژه "مسکن" یک مفهوم آماری است شامل محل زندگی و سکونت یک یا چند خانوار، و  "واحد مسکونی" عبارت است از یک ساختمان یا قسمت مستقلی از ساختمان که محل سکونت یک یا چند خانوار معمولی باشد. مسکن و واحد مسکونی ممکن است به صورت انفرادی باشد یا جمعی، یعنی یک یا چند خانوار یک یا چندنفری را دربر گیرد.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: جوان آنلاین.  ۲۵ تير ۱۳۹۳

 از جمله متغيرهاي بسيار مؤثر در توضيح تفاوت نرخ رشد اقتصادي در ميان كشورهاي مختلف، سطح و نرخ تغييرات جمعيت هر اقتصاد است.

 اهميت مباحث جمعيتي در نظريه‌ها و مدل‌هاي رشد اقتصادي، از اين نشئت مي‌گيرد كه در تمام فعاليت‌هايي كه در قلمرو علم اقتصاد قرار مي‌گيرد، انسان به عنوان عنصر اصلي و پايه‌اي مطرح است. چراكه تمام فعاليت‌هاي اقتصادي، اعم از توليد كالاها، مصرف، سرمايه‌گذاري، كشف ايده‌هاي جديد و توليد انسان جديد براي انجام اين فعاليت‌ها و... الزاماً به حضور و وجود انسان نياز دارد. مقاله حاضر، در پي تحليل اين موضوع است كه در اقتصادهاي جديد كه بيش از پيش متكي به دانش و انباشت آن و پيشرفت فناوري شده‌اند، نتايج مثبت و مزيت‌هاي ناشي از وجود جمعيت بزرگ‌تر در يك كشور، چگونه مي‌تواند نمايان شود.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: خبرگزاری ایلنا ۱۳۹۳/۰۸/۰۴

 سازمان‌های مختلف بین‌المللی و از جمله گروه " مشاورین راهبردی رونالد برگر " درآلمان در مجموعه بررسی‌های خود در مورد مهم‌ترین روند‌های تأثیرگذار بر جهان در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ الی ۲۰۳۰ به هفت اَبَرفرآیند(Mega Trends) دست یافتند که وضعیت جهان را در همه زمینه‌ها، از جمله اقتصاد و تجارت، دستخوش تغییر خواهد کرد. این اَبَرفرآیند‌ها عبارت‌اند از: تغییرات جمعیتی، رشد جهانی شدن و جابه‌جایی بازارها، کمبود منابع طبیعی، چالش‌های مربوط به تغییرات آب‌وهوا، پویایی روزافزون فناوری و ابداعات(کاهش هر چه بیشتر فاصله تغییرات)، دانش‌بنیان شدن جامعة‌ جهانی، و مشارکت در مسئولیت‌های جهانی. در ذیل به آثار تحولات جمعیتی به ویژه از منظر یک بنگاه اقتصادی نظر می‌اندازیم.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

 منبع: سایت دموگرافی http://www.demography.ir

 تغيير جمعيّتي

سونالد دساي

مترجم: دکتر حاتم حسيني

تشريح انفجار جمعيّت

جمعيت جهان در سال 2002، حدود 2/6 ميليارد نفر تخمين زده شد. اين رقم نشان مي‌دهد جمعيت جهان كه در ابتداي قرن بيستم 6/1 ميليارد نفر بود، چهار برابر شده است (گلبارد، هاب و كنت[3] 1999). اين ميزان رشد در مقايسه با رشد جمعيت در طول 200000 سال زندگي انسان بر روي كره‌ي زمين، كاملاً چشم‌گير است. بر اساس برآورد‌هاي صورت‌گرفته، جمعيت جهان در آستانه‌ي انقلاب كشاورزي[4]تقريباً 4 ميليون نفر بود، اما با تغيير وضعيت زندگي اجتماعات انساني از شكار و گردآوري خوراك به يك‌جانشيني و كشاورزي، به سرعت افزايش پيدا كرد. جمعيت جهان، در قرن اول ميلادي، كمي بيش از 200 ميليون نفر بود. در 17 قرن بعد، جمعيت پيوسته افزايش يافت، هرچند طاعون و قحطي، هر از چندگاهي خسارت جاني فراواني به‌بار مي‌آوردند، اما جمعيت جهان در آغاز انقلاب صنعتي در نيمه‌ي قرن 18، به حدود يك ميليارد نفر رسيد (گلبارد[5] و ديگران 1999). در واقع، جمعيت جهان كه در طول دهها هزار سال به‌كندي افزايش مي‌يافت، در 200 سال گذشته به بيش از 6 ميليارد نفر رسيد. بنابراين نبايد تعجب كرد كه براي توصيف اين پديده اصطلاح انفجار جمعيت[6] اطلاق شود (ويكس[7]1999). با اين‌حال، بايد به خاطر داشت كه رشد عمده‌ي جمعيت در هر دوره‌اي كه رخ داده، با تحولات مثبت همراه بوده است. در طول مرحله‌ي شكار و گردآوري خوراك، براي تهيه‌ي غذاي جمعيتي اندك زميني بسيار وسيع موردنياز بود كه اين امر به كمبود غذا در نتيجه‌ي رشد جمعيت منجر مي‌شد. با اين‌حال، حركت از مرحله‌ي گردآوري خوراك به سمت جامعه‌ي مبتني بر كشاورزي، "ظرفيت حمل[8]" زمين را افزايش داد و امكان رشد بيشتر جمعيت را فراهم ساخت، همان‌طور كه تغيير وضعيت كشاورزي از روش "ببر و بسوز[9]" به الگوي كشت عمقي ثابت[10]  توليد بيشتر از زمين كم‌تر را امكان‌پذير ساخت (بازراپ[11] 1976). در بيشتر دوران‌هاي اخير، افزايش ناگهاني رشد جمعيت با شروع انقلاب صنعتي در اروپاي غربي آغاز شد و در قرن بيستم به كشورهاي درحال‌توسعه نيز سرايت كرد. بيشتر اين رشد ناشي از كاهش مرگ‌ومير بود. در مورد ايالات متحده، برآورد شده است كه اگر اين كشور از سال 1900 هيچ‌گونه كاهش مرگ‌ومير را تجربه نكرده بود، جمعيت آن در حال‌حاضر نصف رقم كنوني بود، زيرا يك چهارم جمعيت كنوني متولد شده و درمي‌گذشتند و يك‌چهارم ديگر اصلاً متولد نمي‌شدند (وايت و پرستون[12] 1996).

منبع: دنیای اقتصاد، شماره‌ی 3129، 16/11/1392

در بستر تغییرات جمعیّتی مرحله‌ای از تحوّلات جمعیّتي در کشور از سال 1385 آغاز شده است که به قول جمعیّت‌شناسان «پنجره‌ی جمعیّتي» و «هدیه‌ی جمعیّتی» ناميده مي‌شود. این وضعیّت که از آن به‌عنوان دوران طلایی جمعیّت نیز نام برده می‌شود تا سال 1430 طول می‌کشد. در این دوران نسبت جمعیّت در سنين فعّالیت افزایش یافته و به حدّاکثر خود یعنی بالای 70 درصد مي‎رسد. در حال حاضر، در کشور 71 درصد جمعیّت در سنین فعّالیت 64-15 سال قرار دارد. مکانیزم‌های ترکیبی و رفتاری پنجره‌ی جمعیّتی نظیر افزایش عرضه‌ی نیروی کار، افزایش مشارکت زنان، کاهش نسبت‌های وابستگی (بار تکفل)، تعامل تغییرات ساختار سنّی جمعیّت با چرخه‌ی زندگی اقتصادی تولید و مصرف، افزایش قدرت پس‌اندازها و سرمایه‌گذاری، بهبود و توسعه‌ی سرمایه‌ی انسانی، افزایش کیفیّت جمعیّت و ...، فرصت طلایی و پتانسیل‌های زیادی برای اثرگذاری مثبت بر رشد و توسعه‌ی اقتصادی فراهم می‌کند. البتّه، اين وضعیّت به‌طور اتوماتيک عمل نمي‌کند و بهره‌برداري از آن نيازمند بسترهای مناسب اقتصادي، اجتماعي، سياستي و نهادي است. دو تجربه‌ی متفاوت معجزه‌ی اقتصادی آسیای جنوب شرقی و فاجعه‌ی اقتصادی آمریکای لاتین دال بر این وضعیّت است که این دوره به شدّت نیازمند سیاست‌گذاری و فراهم کردن شرایط مناسب است. به‌طور کلّی، فرصت‌ها و چالش‌هاي جمعیّتی پيش‌روی در کشور بیش‌تر به این وضعیّت برمی‌گردد که اگر روندهاي جديد تغییرات ساختار سنّي جمعیّت و پنجره‌ی جمعیّتی کشور به درستي مديريّت شود و سياست‎هاي مناسب و مؤثّر اتّخاذ شود، مي‎توان زمينه‌ی بهره‌برداري از پنجره‌ی جمعیّتي فرصت را فراهم آورد و ابعاد مختلف توسعه‌اي را بهبود بخشید. امّا در مقابل، اگر بد و ضعيف مديريّت شود نه‌تنها اين فرصت از دست خواهد رفت، بلکه با روي ديگر سکّه يعني تهديدها، چالش‎ها و مسائل آن روبه‌رو خواهیم شد.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

نویسنده: مریم شاه چراغیان 

منبع: سایت متن زندگی، http://matnezendegi.ir/content/203

تغییرات حاکم بر خانواده

در این قسمت قصد داریم که تغییرات رخ‌داده در حوزۀ خانواده را که در تحولات جمعیتی و بر میزان باروری تأثیر‌گذار بوده بررسی کنیم. هرچند این نکته را نباید نادیده گرفت که خود این تغییرات خانواده متأثر از عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی و... بوده است.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

نویسنده: ابولفضل اقبالی 

منبع: سایت متن زندگی، http://matnezendegi.ir/content/208

درحالی‌كه در سه دهۀ گذشته، «نرخ باروری كلی» در جهان نزدیك به 33‌درصد و در جهان اسلام نزدیك به 41درصد كاهش داشته، «نرخ باروری كلی» در ایران 70‌درصد كاهش داشته ‌است! اكنون، پرسش این است كه چگونه می‌توان شتاب تحولات جمعیتی 25 سال اخیرِ ایران را كه درمیان كشورهای جهان بی‌مانند است، توضیح داد؟ آن هم در‌حالی‌كه بعد خانوار در كشورهایی مانند آمریكا كه ازنظر صنعتی‌شدن و توسعه‌یافتگی‌، با ایران سنجش‌ناپذیرند، بیش از ایران است! 

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

نویسنده: زیبایی نژاد

منبع: سایت متن زندگی، http://matnezendegi.ir/content/206

خانوادۀ جدید با كاهش یا افزایش تعداد فرزندان، با تحولاتی ساختاری روبه‌رو می‌شود و با برداشت‌هایی از شرایط جدید، ارزش‌های مدنظر خویش را با آن می‌آمیزد و سپس روش زندگی خود را برمی‌گزیند. از‌این‌رو، كاهش بُعد خانوار، نه برآمده از جبر ساختاری است و نه گزینشی از سرِ دل‌خوشی؛ بلكه عملی انتخاب‌گرانه با در‌نظر‌گرفتنِ شرایط ساختاری و فشارهای بیرونی و البته در نظام معنایی متحول‌شونده است.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

نویسنده: زیبایی نژاد 

منبع: سایت متن زندگی، http://matnezendegi.ir/content/202

برای دستیابی به رویكرد دین به موضوع جمعیت، در گام نخست باید آموزه‌های دینی را در چارچوب برخی مقدمات و قواعد دسته‌بندی كنیم.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

نویسنده: مهدی اکرمی 

منبع: سایت متن زندگی، http://matnezendegi.ir/content/202

آمارهای جمعیتی سال 1345 نشان می‌داد در بازۀ ده‌سالۀ 1335‌تا‌1345، نرخ رشد سالیانۀ جمعیت 13/3‌درصد و نرخ باروری كلی برابر با 7/7 فرزند بوده و «بُعد خانوار» كه در سال 1335 برابر با 8/4 نفر بود، در سال 1345 به 5 نفر رسیده است. با آنكه در‌این‌ بازۀ زمانی جمعیت كشور، كمتر از 30 میلیون نفر برآورد شده‌ بود، در پایان سال 1345 با نظر كارشناسان شورای جمعیتی مستقر در آمریكا و «شورای‌عالی بهداشت و تنظیم خانواده» و «ستاد عالی هماهنگی» با همكاری دستگاه‌های دولتی سازمان‌دهی و «حوزۀ معاونت وزارت بهداری» برای اجرای برنامه‌های آن در‌نظر گرفته ‌شد و به‌دنبال آن، از سال 1346 «سازمان جمعیت و تنظیم خانواده» راه‌اندازی شد. 

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: سایت دموگرافی، http://www.demography.ir

جمعیّت‌شناسی مطالعه‌ی علمی حجم، توزیع و ترکیب جمعیّت‌ انسانی و عوامل تعیین‌کننده‌ی تغییرات در حجم، توزیع و ترکیب است. بر اساس این تعریف می‌توانیم بگوییم که جمعیّت‌شناسی بر پنج جنبه‌ی جمعیّت انسانی متمرکز است: 1) حجم، 2) توزیع، 3) ترکیب، 4) پویایی‌های جمعیّت، و 5) تعیین‌کننده‌های اقتصادی اجتماعی و پیامدهای تغییر جمعیّت. حجم جمعیّت شمار افراد را در یک منطقه‌ی معیّن در زمان معیّن نشان می‌دهد. توزیع جمعیّت به روشی ارجاع می‌دهد که در آن جمعیّت در فضای جغرافیایی معیّنی در یک زمان معیّن توزیع می‌شود. ترکیب جمعیّت به شمار افراد بر حسب سن، جنس، و سایر مقوله‌های جمعیّت‌شناختی اشاره می‌کند. طیفی از مقوله‌های جمعیّت‌شناختی مناسب برای مطالعه‌ی جمعیّت‌شناختی موضوع بحث این کتاب است. همه‌ی جمعیّت‌شناسان بر این باورند که سن، جنس، نژاد، سال تولّد، و محلّ تولّد در شمار ویژگی‌های جمعیّت‌شناختی محسوب می‌‌شوند. این‌ها همه ویژگی‌هایی هستند که اساساً در گستره‌ی زندگی افراد تغییر نمی‌کنند، یا اگر هم تغییر کنند به طور کامل قابل پیش‌بینی است. آن‌ها را در اصطلاح ویژگی‌های انتسابی می‌گویند. بسیاری از ویژگی‌ها دیگر نیز وجود دارند که در قلمرو مطالعه‌ی جمعیّت‌شناسان هستند. این ویژگی‌ها در یک فهرست طولانی‌ِ ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی که شامل ولادت، قومیّت، تبار، مذهب، شهروندی، وضعیّت زناشویی، ویژگی‌های خانوار، ترتیبات زندگی، سطوح تحصیلی، ثبت نام در مدرسه، وضعیّت نیروی کار، درآمد، و ثروت است. بیش‌تر این ویژگی‌ها می‌توانند در گستره‌ی عمر افراد تغییر کنند. آن‌ها را در اصطلاح ویژگی‌های اکتسابی می‌گویند. البتّه، بعضی از این ویژگی‌ها خاصّ سایر حوزه‌ها نیز می‌باشند، هرچند موضوع علاقه‌ نیز اهمیّت دارد. برخی ممکن است همه‌ی این ویژگی‌ها را در حیطه‌ی جمعیّت‌شناسی بدانند که پرسش‌هایی درباره‌ی آن‌ها در سرشماری‌های ده ساله‌ی جمعیّت پرسیده می‌شود. رویکرد ما در خصوص این پرسش‌ها بر موضوعاتی تأثیر می‌گذارد که در این کتاب راجع به آن‌ها خواهیم نوشت.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: سایت دموگرافی، http://www.demography.ir

كالدول (1976) در قالب نظريه‌ي جريان ثروت بين‌نسلي[1] به تلفيق مفاهيم تقاضاي اقتصادي براي فرزندان و اشاعه‌ي فرهنگي ايده‌ها و ارزش‌هاي غربي كه در نهايت تعيين‌كننده‌ي اين تقاضا هستند پرداخت. جريان‌هاي ثروت در معناي تمام پول‌ها، كالاها، خدمات و تعهّداتي است كه يك فرد براي ديگري فراهم مي‌كند (كالدول 1982). از نظر كالدول براي درك گذار باروري بايد به ماهيّت جوامع توجّه كرد. او دو دسته جوامع را با دو ساختار خانوادگي متفاوت از هم تفکيک مي‌کند كه تفاوت‌ آن‌ها اساساً در جهت جريان ثروت بين نسل‌ها مي‌باشد. به باور كالدول يك ارتباط مستقيم بين ساختار خانواده و باروري وجود دارد. در جوامع سُنّتي كه در شرايط باروري طبيعي بسر مي‌برند، فرزندان منافع اقتصادي دارند. جريان‌هاي ثروت رو به بالا و از نسل‌هاي جوان‌تر به نسل‌هاي سالخورده‌تر است. در نتيجه، والدين به كمّيت فرزندان اهميّت مي‌دهند. در جوامع جديد مبتني بر اقتصاد مدرن، فرزند داراي بار اقتصادي براي خانواده است. بنابراين، فرزندان ارزش پاييني از نظر اقتصادي براي والدين دارند. ساختار خانواده بر حسب جريان‌هاي نزولي ثروت سازمان يافته است. در نتیجه، والدين بیش‌تر به كيفيّت فرزندان توجّه مي‌كنند. برخلاف جوامع سُنّتي، در مورد اخير باروري در شرايط كنترل‌شده است.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: سایت دموگرافی، http://www.demography.ir

امروزه، بحث درباره‌ی پیش‌بینی‌های وخیم کاهش رونق و رفاه در اثر سالخوردگی جمعیّت مُد روز شده است. امّا آیا این واقعاً یک مشکل است؟ تردیدی نیست که همه‌ی کشورهای جهان سالخورده خواهند شد، امّا مسذله این است که آن‌ها در مراحل متفاوتی از این فرایند می‌باشند. هم‌اکنون میانه‌ی سنّی در ایالات متّحده‌ی آمریکا 36 سال است. در اتیوپی تحت تأثیر میزان‌های بالاتر موالید و امید زندگی پایین‌تر، 18 سال است. میانه‌ی سنّی حتّی در برخی دیگر از کشورهای آفریقایی پایین‌تر است. آلمان با میانه‌ی سنّی 45 سال پیرترین کشور دنیا می‌باشد.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع (به نقل از سایت دموگرافی): فصل‌نامه‌ی مهندس مشاور، شماره‌ی 59، سال 1392، صص 32-25 

دریچه‌ی جمعیّتی به دوره‌ای اطلاق می‌شود که در آن نسبت وابستگی سنّی، در مقیاسی که در تاریخ بی‌سابقه است، کوچک می‌شود. ابتدا و انتهای این دوره‌ی کوتاه تقریباً مشخّص است و در حدود چند دهه دوام می‌آورد .جمعیّت ایران در آستانه‌ی سرشماری سال ۱۳۸۵ وارد دریچه‌ی جمعیّتی‌ای شده است که در حدود چهار دهه بازمی‌ماند و در حدود سال ۱۴۲۵بسته خواهد شد. پس از بسته شدن دریچه‌ی جمعیّتی، جمعیّت ایران به سوی پیری مفرط و بی‌سابقه در تاریخ جمعیّتی کشور پیش خواهد رفتد .ر تاریخ جمعیّتی هر کشور (از جمله ایران) دریچه‌ی جمعیّتی یک بار باز شده و فرصتی استثنایی برای تبدیل اقتصاد در حال توسعه‌ی کشور به اقتصادی توسعه یافته را فراهم می‌کند. البتّه، دریچه‌ی جمعیّتی خود به خودی عمل نمی‌کند. این دوره را باید به صورت فعّال، برنامه‌ریزی کرد. تبدیل دریچه‌ی جمعیّتی به عنوان یک امکان بالقوّه به «موهبتی جمعیّتی» به عنوان یک فرصت توسعه‌ای مستلزم آمادگی، سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرای درست برنامه‌هاست .ایران چند سالی است که وارد دریچه‌ی جمعیّتی شده است و زمان به سرعت در حال گذر است. از این رو،‌هرچه زودتر باید مطالعات زمینه‌ای آغاز و از این فرصت ایجاد شده‌ی تاریخی و تکرارناپذیر در جهت توسعه‌ی کشور استفاده شود

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: سایت بی سرزمین تر از باد http://sabtorabt.blogfa.com/post/380

چکيده

در اين مقاله در راستاي ارائه تئوري هاي مربوط به مهاجرت، نخست به بيان مباني نظري در خصوص پديده مهاجرت پرداخته و سپس مدل هاي جاذبه و دافعه را تعريف نموده و به دو مدل روانشتاين(Ravemstian) و اورت اس لي در اين رابطه اشاره مي گردد. در ادامه نظرات زيمپ(zimop) و استافر(staffer)، لاوري و راجرز، اسکوتز و شاستاد مطرح مي گردند. سپس ضمن ارائه تعاريفي از الگوهاي توسعه اي مهاجرت، نظريه الگوي اقتصاد دو بخش توسعه آرتور لوئيس طرح گرديده و به دنبال آن مدل سرمايه گذاري انساني و هزينه و فايده شاستاد و داونز ارائه مي گردد. نظريه اقتصادي مهاجرت مايل تودارو و مدل شبکه اي و مدل رفتاري توماس و زنائيسکي و در ادامه مدل سيستمي، مابوگونج و نهايتا مدل وابستگي به نظريه محروميت نسبي استارک و ونگ از جمله نظرياتي هستند که در اين مقاله مورد بررسي و مدافعه قرار مي گيرند.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: خانواده و زنان > حوراء > فروردین و اردیبهشت 1386 - شماره 24  

 http://www.hawzah.net/fa/magazine/magart/0/6661/78731         

بررسی تحولات باروری در ایرا ن، شواهدی از چهار استان منتخب، عنوا ن تحقیقی ا ست که طی سالهای 1379تا1381با همکاری دانشگاه تهران، دانشگاه ملی استرا لیا، وزارت بهداشتو به همت دکتر محمد جلال عباسی،مدیر و مجری پروژه، پروفسور پیترمکدونالد، مشاورطرح،میمنت حسینی چاوشی، مجری طرح و دکتر بهرام دلاور، مشاوراجرایی طرح، به انجام رسیده است.

منبع مقاله: قاسمی اردهایی و علی حسینی راد (1387)، ویژگیهای منتخب مهاجران ایران طی دهه‌ی 85-1375، فصلنامه‌ی گزیده مطالب آماری، سال20، شماره2، تهران: پژوهشکده آمار.

چکيده

در اين مقاله با بکارگیری داده های سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385، مهاجران در ویژگیهای سن، جنس، بعد خانوار و وضع فعالیت اقتصادی، با غیرمهاجران مقایسه شده و مدت اقامت و علت مهاجرت آنها بررسی شده است. نتایج نشان داد که در ویژگیهای یاد شده تفاوت قابل ملاحظه اي بين مهاجران و غيرمهاجران وجود دارد. باتوجه به تئوری گزينشي بودن مهاجرت و چرخه ی زندگي، مي توان گفت مهاجران افراد خاصي هستند که باتوجه به ويژگيهاي جمعيتي، اقتصادي، اجتماعي خاص خود از افراد جوامع مبدأ و مقصد متمايز مي گردند. علتهاي مهاجرت نشان مي دهد پيروي از خانوار با 46 درصد بيشترين فراواني نسبي را دارد و بعد از آن عمده ترين علتها در سه عامل اشتغال (جستجوي کار، انتقال شغلي و جستجوي کار بهتر)، تحصيل و خدمت وظيفه خلاصه شده است. سهم مهاجرتهاي کوتاه مدت (کمتر از پنج سال) بيشتر از مهاجرتهاي بلند مدت (پنج سال و بيشتر) است. بطوریکه مدت اقامت کمتر از يک سال با 21 درصد، سهم بيشتري را نسبت به ساير دوره هاي زماني دارد.

واژگان کليدي: مهاجر، غيرمهاجر، علت مهاجرت، مدت اقامت، گزینشی بودن مهاجران.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع مقاله: قاسمی اردهایی، علی و رضا نوبخت، ۱۳۹۰، تحولات جمعيت­شناختي نيروي کار در ايران طي دوره­ي 1335-1400: تحليل وضع­سکونتي، ترکيب جنسي- سني و وضع تحصيلي، مجموعه مقالات همایش تحلیل روندهای جمعیتی کشور، ۲۹ و ۳۰ آذر ۱۳۹۰.

چکيده                

از محورهاي مهم در مطالعات اجتماعي و اقتصادي، بحث نيروي کار است. باتوجه به اينکه اندازه و کيفيت نيروي کار بستگي به متغيرهاي عمده جمعيتي ازجمله ترکيب سني-جنسي و سطوح تحصيلي دارد، بنابراين نيروي کار مبحث مناسبي جهت پيوند اقتصاد و جمعيت­شناسي است. هدف مقاله اين است که پويايي شاخص­هاي ميزان فعاليت و ميزان بيکاري (اشتغال) مردان و زنان در نقاط شهري و روستايي را برحسب گروه­هاي سني و سطوح تحصيلي مورد مطالعه قرار دهد. داده­ها از نتايج سرشماري­هاي 1335 تا 1385 و نتايج آمارگيري نيروي کار 1388به دست آمده است. براي نشان دادن وضعيت نيروي کار در سال­هاي 1390، 1395 و 1400، از روش ترکيبي پيش بيني جمعيت استفاده شده است.

نتايج نشان مي­دهد که در طي شش سرشماري، درصد شاغلان 4/3 برابر و درصد بيکاران 8/18 برابر افزايش داشته است. اين نتايج و همچنين برآورد شاغلان و بيکاران تا سال 1400 نشان دهنده بدتر شدن وضعيت نيروي کار در ايران است، اين در حالي است که کشورمان ازلحاظ نيروي انساني بالقوه فعال ايده­آل­ترين وضعيت را مي­گذراند. اصلاحات ارضي، خشکسالي، قيمت نفت، جنگ، انقلاب و جايگاه روستا در برنامه­هاي توسعه­اي، ازجمله عواملي هستند که ميزان اشتغال (بيکاري) نقاط شهري و روستايي را بطور جداگانه تحت تأثير قرار داده­اند. در تمايز جنسيتي بازار کار نيز عواملي همانند پايين بودن سرمايه انساني زنان، بالا بودن تقاضاي کار از سوي مردان، ازدواج، حاملگي و پروش کودک مؤثر بوده­اند.

تراکم بيکاران در گروههاي سني جوان از ديگر چالش­هاي نيروي کار ايران است. طي سه سرشماري اخير، بيش از نيمي از بيکاران در دامنه سني 24-15 ساله قرار داشتند. نسبتي از فشارهاي وارد بر بازار کار در دهه80 ناشي از بيش زائي­هاي دهه60 است. آنها هم اکنون وارد بازار کار شده­اند، درنتيجه فرصت اشتغال براي جوانان دهه 80 محدودتر شده است. همچنين، در نقاط روستايي نسبت به شهري، شدت بيکاري از سنين پايين تري (تقريباً از همان 10سالگي) شروع شده و بيکاران زن نيز نسبت به مرد بيشتر در گروه­هاي سني جوان متمرکزند. نکته قابل توجه در تحولات سطوح تحصيلي شاغلان و بيکاران در طي سرشماري­ها، افزايش درصد زنان بيکار داراي تحصيلات عالي نسبت به همتاهاي مرد طي دو سرشماري اخير است.

 ­­­واژه­گان­کليدي: نيروي کار، ترکيب سن شاغلان، ميزان فعاليت، شکاف جنسي نيروي کار، نيروي کار نقاط شهري و روستايي،  سطح تحصيلات بيکاران.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع مقاله: راغفر، حسین و علی قاسمی اردهاییِ، ۱۳۸۸، علل مهاجرت و ویژگیهای جمعیتی- اقتصادی مهاجران بین شهرستانی: بررسی تطبیقی مهاجران شهربه روستا و روستا به شهرِ ایران طی دهه ی 85- 1375، نامه انجمن جمعیت شناسی، سال چهارم، شماره ۸.

چکیده

مهاجرت از مناطق کمتر برخوردار به مناطق برخوردارتر داخل کشور در اغلب موارد مشکلاتی در پی دارد که شناخت علل این مهاجرت­ها و ترکیب سنی– جنسی، وضعیت اقتصادی، وضعیت اشتغال، نوع شغل، وضعیت تحصیلات، وضعیت زناشویی و بعد خانوار مهاجران برای سیاستگذاران جمعیتی و اقتصادی از اهمیت بسزایی برخورداراست.

این مطالعه می کوشد با استفاده از  داده­های 20% نمونه­گیری سرشماری­1385 ضمن بررسی علل این مهاجرت­ها، ویژگی­های مهاجرین بین­شهرستانی روستا-شهر و شهر-روستا را مورد مطالعه تطبیقی قرار دهد. آزمون ها و تحلیل نهایی بر روی 167­هزار مهاجر انجام گرفته است. نتایج حاصله با آزمونهای دو متغیره (مجذور­کا، وی­کرامرز و فی) و چندمتغیره (رگرسیون لوجستیک­ دو­وجهی) بررسی شده­اند.

یافته­ها نشان می­دهد در ترکیب سنی – جنسی، علل مهاجرت و ویژگیهای جمعیتی- اقتصادی یاد شده، تفاوت معنی­داری بین مهاجران بین­شهرستانی روستا- شهر و شهر- روستا وجود دارد. این تفاوت­ها با یافته­های برخی از محققان مطابقت دارد. نتایج بدست آمده می­تواند در برنامه­ریزی و سیاست­گذاری­های جمعیتی و اقتصادی– اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد.

 واژگان­کلیدی: مهاجرت، ویژگی­های­جمعیتی- اقتصادی مهاجران، مهاجرت­شهر­به­روستا، مهاجرت روستابه­شهر، ترکیب سنی-جنسی مهاجران، علل مهاجرت.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: وبلاگ علم جمعیت شناسی http://demographyscience.blogfa.com/post-28.aspx

از اساسی ترین عوامل موثردر موفقیت برنامه ریزی های توسعه همگام شدن با تغیرات جمعیتی است .بحث جمعیت و تاثیر آن در تمامی برنامه ریزی های اجتماعی – اقتصادی ، سیاسی و...یک موضوع انکار ناپذیراست . از مهمترین عناصر تاثیر جمعیت ساخت سنی جمعیت است ..اینکه جمعیت تشکیل دهنده یک جامعه از چه ترکیب سنی برخوردار می باشد به تبع آن برنامه ریزی های مختلفی را می طلبد . و هزینه ها و مزایای متفاوتی را برای برای یک جامعه بدنبال دارد. پنجره جمعیتی یکی از مهمترین مراحل درساخت سنی یک جمعیت است به طوری که اقتصاددانان از آن به عنوان موهبت جمعیتی نام می برند. البته تهديد آميز بودن يا فرصت بودن پنجره جمعيتي كشور تا حدود زيادي به نگرش و عمكرد دولت در ارتباط با اين مسئله بستگي دارد .ساخت سنی جمعیت عرضه وتقاضای نیروی کار را تحت تاثیر قرار می دهد.در دوره پنجره جمعیتی عرضه نیروی کاربالقوه به سطح بالایی می رسد باتوجه به اینکه نیمی از افراد یک جمعیت را زنان تشکیل می دهند . می خواهیم به بررسی وضعیت اشتغال زنان در کشورهای مختلفی که پنجره جمعیتی را تجربه کرده اند وتفاوتی که بین کشورها ی درحال توسعه وتوسعه یافته در استفاده از نیروی کار زنان در اشتغال وجود دارد رامورد بررسی قرار دهیم.

برگرفته از ماهنامه خواندنی شماره 73، مهر و آبان 1391، رویه 32-34

آماج سیاست جمعیت، حفظ موجودیت انسانی ملت برپایه‌ی آینده‌نگری است:
نخست آن‌که موجودیت انسانی ملت باید به آن کمیت و نیرومند حفظ شود که بتواند عامل اجرایی مناسبی برای سیاست جغرافیایی آن ملت باشد.
دو دیگر آن‌که موجودیت انسانی ملت باید به کیفیتی پرورده شود که بتواند حامل رسالت‌های فرهنگی آن ملت باشد.

(ناسیونالیسم ایرانی – دکتر هوشنگ طالع – انتشارات سمرقند – تهران 1389ـ رویه‌های 73-72)

دامنه بحث در خصوص سیاست‌های نوین افزایش جمعیت، هم‌چنان طیف‌های بسیاری از اندیشمندان جامعه را دربرگرفته است. موضع‌گیری در خصوص کارایی یا ناکارآمدی یک سیاست مقوله‌ای طبیعی است که خود دلالت بر سلامت فکری آن جامعه دارد. اما آن‌چه درخصوص گفتارهای موافق ومخالف افزایش جمعیت جای نگرانی دارد، تلاشی است که هر دو گروه برای کتمان‌بخشی از واقعیت جامعه انجام می‌دهند

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: این متن برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد آقای حسین فیض آبادی می باشد.

مطالعات زیادی در زمینه مهاجرت و شهرنشینی در جهان و در کشور ایران انجام شده است. مطالعاتی که به مسأله مهاجرت پرداخته اند بیشتر علل مهاجرت را بررسی کرده اند و اکثر تحقیقاتی هم که در زمینه شهرنشینی صورت گرفته است مختص توزیع جغرافیائی جمعیت شهری می باشد. در این میان تحقیقاتی که عوامل مؤثر بر شهرنشینی را بررسی کرده باشند کم می باشد. به هر حال در اینجا سعی شده است بیشتر تحقیقاتی که مهاجرت و شهرنشینی را با هم بررسی کرده اند ذکر شود.

 تحقیقات خارج از کشور

- در گزارشی از سازمان ملل که در مورد سیاستهای توزیع جغرافیائی جمعیت 158 کشور در سال 1988 صورت گرفته نتایج زیر بدست آمد:

در بین این کشورها 73 کشور از نظر توزیع جغرافیائی جمعیت وضعیت کاملاً نامناسب دا شته اند. از این تعداد به استثناء پنج کشور همگی از کشورهای در حال توسعه بوده اند. همچنین 66 کشور دارای وضعیت نامناسب از نظر توزیع جغرافیائی جمعیت بوده اند که از این تعداد 42 کشور از کشورهای در حال توسعه بوده اند. تنها 6 کشور در این زمینه وضعیت قابل قبولی داشته اند. تقریباً همه کشورهایی که از توزیع جغرافیائی جمعیت خود ناراضی بوده اند، عامل اصلی رشد جمعیت شهرها را مهاجرتهای روستا- شهری می دانسته اند. محاسبات آماری نیز ثابت کرد که تقریباً بین 35 تا 65 درصد از رشد جمعیت شهرها مربوط به مهاجرت روستائی است. 90 کشور در حال توسعه در پاسخ به سازمان ملل اظهار داشتند که سیاست آنها کاهش روند مهاجرتهای روستا- شهری می باشد (Todaro 1997: 9).

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: سایت پژوهشکده باقرالعلوم. نویسنده: مريم اميني يخداني

آگاهی از شمار، ترکیب سنی و جنسی، توزیع جغرافیایی، وضع اشتغال و بی‌کاری، سواد و سایر اطلاعات مرتبط با جمعیت همراه با سایر متغیرهای اقتصادی-اجتماعی از قبیل تولیدات، تجارت، توزیع درآمدها و ... پایه و بنیان هرگونه برنامه­ریزی اقتصادی-اجتماعی را تشکیل می‌دهد؛ چرا که پیش­بینی نیازمندی­های اولیه هر جامعه از قبیل غذا، پوشاک، مسکن، بهداشت، تعلیم و تربیت، اشتغال و ... برمبنای آمارهای جمعیتی استوار بوده و از اینجاست که موضوع پیش­بینی جمعیت و آگاهی از شمار و ترکیب سنی و جنسی آن در آینده اهمیت می­یابد، زیرا طراحان و دست‌اندرکاران برنامه­های توسعه اقتصادی و اجتماعی را از توجه به روابط متقابل موجود میان متغیرهای موثر در تحول اقتصادی و اجتماعی گریزی نیست و به جرأت می­توان گفت مهم‌ترین متغیری که در برنامه­ریزی به‌عنوان مبنای محاسبات در نظر گرفته می­شود جمعیت و دگرگونی آن در گذشته و حال و پیش‌بینی تحولات آن در آینده می­باشد.[1]

نوشته حاضر بخش کوتاهی از کار علمی اینجانب با همین عنوان می باشد.

سالخوردگی جمعیت[1] یک موضوع نسبتا جدید در حوزه جمعیت‌شناسی است و توجهات رو به گسترشی را به خود جلب کرده است. با اینکه سالخوردگی افراد همیشه وجود داشته و از ابتدای تاریخ افراد زیادی بوده‌اند که به سنین سالخوردگی و پیری می‌رسیده‌اند، اما سالخوردگی جمعیت که در آن بخش قابل توجهی از جمعیت در سنین پیری (در اینجا منظور سنین 60 ساله و بیشتر است) قرار می‌گیرند، تنها در نیم قرن اخیر در بیشتر کشورهای توسعه‌یافته به وقوع پیوسته و بسیاری از کشورهای در حال توسعه، امروزه در حال تجربه آن هستند یا در آینده  (نزدیک یا دورتر) تجربه خواهند کرد. سالخوردگی جمعیت بیش از هر چیز معلول 2 عامل جمعیت‌شناختی و تغییرات آن بوده است: اول؛ کاهش باروری و تداوم آن در یک دوره‌ی نسبتا طولانی‌مدت و دوم؛ کاهش مرگ و میر یا افزایش امید زندگی. در کنار این دو عامل، مولفه سوم جمعیتی یعنی مهاجرت هم می‌تواند نقش تعیین کننده‌ای در سالخوردگی جمعیت به ویژه در سطح منطقه‌ای و نواحی مختلف یک کشور داشته باشد.

برگرفته شده از: وبلاگ دموگرافی (دکتر حاتم حسینی)

پيش‌بيني جمعيت يكي از نيازهاي اصلي برنامه‌هاي توسعه‌ي ملي و كالبدي است. در شرايط كنوني كم‌تر طرح توسعه‌اي مي‌توان يافت كه در آن نياز به پيش‌بيني جمعيت نباشد. اين موضوع در عين حالي كه يكي از فني‌ترين مباحث جمعيت‌شناسي است، مستلزم انجام محاسبه‌هايي طولاني، دقيق و زمان‌بر است كه انجام آنها با دست هم از دقت محاسبه‌ها مي كاهد و هم بسيار وقت‌گير و زمان‌بر است. براي پاسخ به اين نياز روز جمعيت‌شناسان و دستگاه‌هاي برنامه‌ريزي و اجرايي، كارشناسان جمعيت همراه با متخصصين علم رايانه به فكر تهيه‌ي نرم‌افزارهايي در اين زمينه برآمده‌اند.

يكي از كارهاي اوليه‌اي كه در اين زمينه صورت گرفت، طراحي نرم‌افزار People بود. People نرم‌افزاري نسبتاً مفصل براي پيش‌بيني‌هاي جمعيتي است كه اگرچه براي سيستم عامل Dos طراحي شده، اما در محيط ويندوز نيز قابل اجرا مي‌باشد. در اين نرم‌افزار طيفي از گزينه‌ها براي فرضيه‌ها اختصاص يافته است، بنابراين به‌نظر مي‌رسد استفاده از آن براي كاربران خيلي مبتدي تا حدودي مشكل بنمايد. علاوه بر اين، بايد گفت كه براي استفاده از اين نرم‌افزار آگاهي صرف از دانش جمعيت‌شناسي يا رايانه كافي نيست. كاربر بايستي علاوه بر آشنايي با نرم‌افزار و چگونگي اجراي آن، از دانش جمعيت‌شناسي و روش‌هاي پيش‌بيني جمعيت به‌ويژه روش تركيبي Component Method)) آشنايي كافي داشته باشد.  

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع خبر: خبرنامه دانشجویان ایران

حمید علّیین معاون برنامه‌ریزی، آمار و منابع اطلاعات مرکز آموزش نیروی انسانی، آمار و فناوری وزارت آموزش و پرورش بخش‌های اصلی آمارهای استخراج شده از وضعیت جمعیتی و تنوع جمعیتی وزارت آموزش و پرورش را به این شرح اعلام کرد:

ـ آمار جمعیت "دانش‌آموزی " کشور بدون احتساب «بزرگسالان» (محصلان مراکز آموزش از راه دور): 12 میلیون و 368 هزار و 793 نفر.

ـ به تفکیک «جنسیت»:

ـ 5 میلیون و 981 هزار و 474 دانش‌آموز «دختر» و 6 میلیون و 387 هزار و 319 دانش‌آموز «پسر».

 تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

نوشته شده توسط: مجيد سليماني* (در هفته نامه برنامه)

اشاره: نظام آموزش و پرورش جمهوري اسلامي ايران روند‌هاي متفاوتي را در طول دهه‌هاي گذشتـه تجربه كرده و براي هر يك از دوره‌هاي خـاص خود، نظام برنامـه‌ريزي ويژه‌اي را مورد استفـاده قرار داده است. به نظر مي‌رسد، سه دهـه پس از پيروزي انقـلاب اسلامي، دوران رشـد كمي و كيفي جمعـيت دانش‌آموزي طي دوره‌هـاي مختلف تحصيـلي شرايط متفاوتي را پشت سر گذاشته است. با تغييرات ايجاد شده در هرم جمعيتي و كاسته شدن از ثبات منفي نرخ رشد جمعيت، تعداد دانش‌آموزان كشور نيز رو به كاهش نهاد. از سوي ديگر، با ورود به هزاره سوم و تغييرهاي كه در سطح جهاني در حوزه آموزش به‌عمل آمده و جامعه جهاني مأموريت‌هاي جديدي را براي اين حوزه قايل شد، نظام آموزش و پرورش و رويكرد‌هاي برنامه‌ريزي به آن با فضاي جديدي روبه‌رو شد، زيرا علاوه بر اينكه فرصت ناشي از كاهش روند روبه رشد جمعيت دانش‌آموزي در اختيار قرار گرفته است، تغيير نگرش‌هايي نيز در حوزه‌هاي ملي و بين‌المللي متوجه بخش آموزش و پرورش شده است. در بعد ملي، رويكرد‌هاي برنامه‌هاي توسعه برگذر از روش‌هاي برنامه‌ريزي كمي به برنامه‌ريزي براي ارتقاي كيفيت آموزش متمركز شد و در بعد بين‌المللي، جنبه‌هاي جديدي از تمركز بر برنامه‌ريزي آموزشي در قالب برنامه‌هاي دراز‌مدت «آموزش براي همه» و «اهداف توسعه هزاره» به وجود آمد كه جمهوري اسلامي ايران متعهد به تدوين و اجراي سياست‌هاي مربوط به آنها شده است. وجه مشترك هر دو برنامه جهاني، تأكيد بر توسعه كمي آموزش‌هاي همگاني و تحقق اهداف آموزشي براي همه افراد جامعه هدف در وهله اول و ارتقاي كيفيت آموزشي پس از اطمينان از ايجاد فرصت‌هاي آموزشي در وهله دوم است.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

این متن برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد آقای کورش آیینه وند می باشد.

 سالمندي جمعيت از موضوعات مهم و مشترک مورد توجه جمعيت شناسان و سياستگذاران  بيمه هاي اجتماعي است. بيمه هاي اجتماعي ازجمله نهادها و مؤسساتي هستند كه در سياستگذاريهاي جمعيتي نقش آنها را نمي توان ناديده گرفت. سياستها و برنامه هاي بيمه هاي اجتماعي از طريق حمايتهاي خود بر كاهش باروري و مرگ و مير و ساختار سني جمعيت تأثير مي گذارد و از طرفي تحولات ساختار سني جمعيت بر برنامه هاي بيمه هاي اجتماعي تأثير مي گذارد. سياستها و برنامه هاي بيمه هاي اجتماعي و تحولات جمعيتي رابطه متقابل معني داري با هم دارند.

     مسأله سالمندي از متغيرهاي جمعيتي است كه كارگزاران بيمه هاي اجتماعي به آن توجه ويژه اي دارند. در برنامه ريزی هاي اقتصادي هدف مؤسسات اقتصادي ـ اجتماعي علاوه بر ارائه خدمات كه از اهداف سازماني آنها مي باشد، بحث سود آوري اقتصادي و كاهش هزينه ها براي ادامه حيات سازماني امري مهم مي باشد. در بيشتر كشورهاي جهان مسأله بالا رفتن هزينه خدمات بهداشتي به موازات نياز به فراهم كردن خدمات براي تعداد روز افزوني از سالمندان پيچيده تر شده است(ضيائي, 1375 :14).

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

این متن برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد آقای حسین فیض آبادی می باشد.

در حال حاضر ادبيات حجيمي در باره نظريه شهر و شهرنشيني وجود دارد. اين ادبيات از يکسو شامل تعداد کثيري فرمولبندي هاي صوري است که پاره اي از آنها به اندازه اي خاص هستند که يک کاسه کردن آنها در يک نظريه عام شهرنشيني غير ممکن است و از سوي ديگر، بعضي از اين نظريه ها به وضوح با يکديگر ناسازگارند. در اينجا نظريات شهر نشيني در دو دسته چگونگي پيدايش و گسترش شهر نشيني و مدلهاي شهري بررسي شده اند.

 چگونگي پيدايش و گسترش شهر نشيني

به طور کلي نظرياتي که در مورد پيدايش شهر ارائه شده را مي توان در چهار نظريه خلاصه کرد:

الف- نظريه محيط گرايي: در اين نظريه به نقش کشاورزي تاکيد مي شود و از مفهوم مازاد توليد و پيدايش شهرها استفاده مي شود.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

این متن برگرفته از پایان نامه ارشد آقای کوروش آیینه وند می باشد.

     تحولات ساختار سني جمعيت جهان از نتايج آشكار انتقال جمعيتي و انتقال مرگ ومير و باروري است. پيامد هاي سالمندي جمعيت بر ساختار هاي سني در بيشتر جوامع خصوصاً جوامع توسعه يافته تر بيشتر از گذشته به نظر مي رسد (Mirkin & Weinberger.2003 :7). تعادل جديد در انتقال جمعيت سرآغاز سالخوردگي جمعيتها است. انتقال جمعيتي را به معني اخص آن عبور از يك شكل تعادل به شكل جديد تعادل مي توان ناميد(سيد ميرزائي، 1377 :71). انتقال از تعادل اول به دوم، ابتدا با كاهش سريع مرگ و مير آغاز شد, که در قرن نوزدهم به دنبال انقلاب صنعتي، به دليل توسعه دانش و تجربيات در علم پزشكي و كاربرد فنون مختلف براي مبارزه با بيماري هاي واگير و مرگ و ميرهاي دسته جمعي، تحقق يافت (سيد ميرزائي، 1381 : 186)

  تامپسون:

تامپسون در تلاش براي تعميم تجارب جمعيتي اروپا به صورت يك چارچوب نظري كه بتواند براي ساير مناطق به كار گرفته شود،ملتهاي جهان را به سه گروه عمده بر اساس ميزان مواليد و مرگ مير آنها تقسيم بندي كرده است .ابتدا كشورهايي كه به لحاظ جمعيت شناختي در سطح پيشرفته تري بودند. او چنين تمايز كرد :

1- كشورهايي كه با كاهش خيلي سريع ميزان مواليد و مرگ و مير ،با كاهش سريعتر نسبت به گذشته و بنابر اين ميزان رشد نيز در حال كاهش است.

2- كشورهايي با كاهش ميزانهاي  مواليد و مرگ و مير براي طبقات خاص ،اما ميزانهاي مرگ و مير با سرعت مساوي يا بيشتر از ميزان مواليدي كه موجب افزايش يا ثبات ميزان رشد است.  

این متن برگفته از اسلایدی با عنوان مذکور می باشد که نویسنده آن اکرم حسن زاده است.

روند تغييرات جمعيت از گذشته دور تاكنون:

در مورد تاريخچه رشد جمعيت دنيا از گذشته دور تاكنون سه مرحله اساسي را مي توان مشخص كرد

1- مرحله قبل از پيدايش كشاورزي كه معيشت انسان ها مبتني بر صيد و شكار و خوشه چيني بود.

2- مرحله بعد از پيدايش كشاورزي تا انقلاب صنعتي كه آغاز آن به حدود هزاره هشتم قبل از ميلاد مسيح(ع) بر مي گردد.

3- مرحله بعد از انقلاب صنعتي كه از اواخر قرن هيجدهم ميلادي به بعد را در بر مي گيرد.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

این متن برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد دکتر رسول صادقی می باشد.

در خصوص باروري گروههاي قومي در ايران مطالعات بسيار اندكي صورت گرفته است. زنجاني (1371) و پرنده (1372) برمبنای نتایج طرح زاد و ولد1370، به توصیف تفاوتهای قومی باروری پرداخته‌اند. بر این اساس، بلوچ‌ها، تركمن‌ها، عربها و لرها، به ترتيب، بالاترين ميزان باروري و ارامنه، شمالي‌ها و فارس‌ها، به ترتيب، پايين‌ترين ميزان باروري را داشته‌اند.

مطالعه ماری لادیه- فولادی[1]  (1993)، با استفاده از نتایج سرشماری 1365، نشان دهنده تفاوتهای قومی باروری در ایران می‌باشد. این مطالعه بدون استفاده از تکنیک‌های آماری (بویژه کنترل‌های آماری)، در تبیین تفاوتهای قومی باروری، بر زمینه های اجتماعی و فرهنگی، نظیر سواد زنان، اقامت شهری- روستایی تأکید می‌کند و نتیجه می‌گیرد که قومیت، به طور مستقل، تأثیری بر باروری ندارد.

نوشته شده توسط: موسی غنی نژاد در روزنامه دنیای اقتصاد، یکشنبه ۸ بهمن ۱۳۸۵

در انديشه فلسفي، سياسي و اقتصادي مدرن، انسان‌محور اصلي بحث‌ها است. تاكيد بر تئوري شناخت و چگونگي فرآيند معرفتي در ذهن انسان و توانايي‌هاي آن مهم‌ترين ويژگي‌ انديشه فلسفي در دوران جديد را تشكيل مي‌دهد. حقوق طبيعي يا ذاتي انسان موضوع اصلي انديشه‌ورزي سياسي مدرن است و تفكر نوبنياد اقتصادي انسان را به عنوان مبدا و مقصد ثروت، يعني آنچه براي تداوم حيات و رفاه بيشتر لازم است، مورد بررسي قرار مي‌دهد. به اين ترتيب در انديشه انسان‌مدار جديد، مي‌توان انتظار داشت كه موضوع جمعيت جايگاه مهمي پيدا كند، اما مساله جمعيت از جهت ديگري نيز مورد توجه قرار مي‌گيرد كه عبارت است از رشد بي‌سابقه آن در سايه پيشرفت‌هاي اقتصادي، علمي و فني. از همان آغاز مي‌توان گفت كه دو رويكرد كاملا متفاوت نسبت به موضوع جمعيت در ميان انديشمندان شكل گرفت. رويكردي كه تحولات جمعيتي را به عنوان بخشي از نظام به هم پيوسته جامعه بشري تلقي مي‌كرد كه داراي ساز‌وكار‌هاي تنظيم‌كننده دروني است و رويكرد ديگري كه جمعيت و نظام اقتصادي را جدا از هم و احيانا در مقابل هم قرار مي‌داد. شايد بتوان آدام اسميت و رابرت مالتوس را نمايندگان برجسته و آغازين اين دو رويكرد تلقي كرد كه از دو سده پيش تاكنون به اشكال مختلف مطرح شده است. پيشرفت‌هاي سريع و بي‌سابقه دنياي مدرن اغلب نگراني‌هايي را پديد آورده كه صرفنظر از وارد يا ناوارد بودن آنها، موجب هوشياري و انديشه‌ورزي عميق‌تر شده است. انتقاد از درون يكي از ويژگي‌هاي انديشه مدرن و شايد مهم‌ترين رمز فائق آمدن بر معضلات و بحران‌ها در دنياي جديد بوده است. به رغم اينكه اكثر هشدار‌هاي مالتوس درباره تهديدات رشد جمعيت به جهت علمي بي‌پايه و از جهت تجربي و تاريخي ابطال شده است، اما در هر صورت آنها را مي‌توان انگيزه‌اي براي تفكرات عميق و دقت‌نظر‌هاي كارساز درباره مسائل جمعيتي دانست.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

این متن برگرفته از پایان نامه کارشناسی ارشد دکتر رسول صادقی می باشد.

برخي از مطالعات اوليه، در تبيين تفاوتهاي قومي باروري، از فرضيه همانندي مشخصه‌ها حمايت مي‌كنند. براي مثال، لي و لي[1]  (1959) در مطالعه خود، باروري بالاتر سياهپوستان نسبت به سفيدپوستان را در قالب تفاوت در تحصيلات و موقعيت اقتصادي اجتماعي پايين سياهپوستان تبيين مي‌كنند (نقل از پوسووا، 1997: 71). در مقابل، گلدشايدر و اولنبرگ (1969) در بررسي تفاوتهاي باروري بين سفيدپوستان و چهار گروه اقليت (سياهپوستان، آمريكايي‌هاي‌ژاپني‌تبار، يهوديان و كاتوليك‌ها)، اعتبار فرضيه همانندي مشخصه‌ها را زير سئوال بردند و آن را مورد انتقاد قرار دادند. زيرا يافته‌هاي اين بررسي نشان داد كه بعد از كنترل مشخصه‌هاي اقتصادي اجتماعي، تفاوتهاي قومي باروري از بين نرفت، در نتيجه آنها فرضيه جايگزين، يعني نقش مستقل موقعيت اقليت و عدم امنيت‌هاي رواني اجتماعي مرتبط با آن‌را جهت تبيين تفاوتهاي قومي باروري مطرح كردند(تبيين ساختاري). بعد از گلدشايدر و اولنبرگ، تعدادي از محققان نظير اسلاي[2]  (1970)، رابرتز و لي  (1974)، ريچي (1975)، بين و ماركوم (1978)، بين و سوايسگود (1985)، تانگ (2001) و سايرين در مطالعات خود، ارتباط متقابل موقعيت گروه اقليت و متغيرهاي اقتصادي اجتماعي را در تبيين باروري گروههاي قومي اقليت و اكثريت نشان دادند.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

اسكات وكارولين¹  در يك بررسي‌اي تحت عنوان «تعيين كننده‌هاي مرگ و مير اطفال در ميان كشورهاي كمتر توسعه يافته: بررسي ميان منطقه‌اي 5 تئوري» سعي كرده‌اند تا اختلافات ميزان مرگ و مير اطفال در ميان كشورهاي كمتر توسعه يافته را با استفاده از پنج تئوري تبيين نمايند. تئوريهاي مورد استفادة آنها، تئوريهاي تغييرات اجتماعي در سطح كلان بودند و عبارتند از:

1 - تئوري مدرنيزاسيون

2- تئوري وابستگي، يا تئوري نظام جهاني

3 - تئوري طبقه‌بندي جنسيت

4- تئوري عدم توليد اقتصادي

5- تئوري توسعه يافتگي

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

ماتسون و همكاران در سال 1988 در يك بررسي تحت عنوان «مرگ و مير اطفال: تحليل چند متغيره عوامل فردي و عوامل مرتبط با اجتماع» از مدل مفهومي كه تركيبي از متغيرهاي سطح كلان و سطح خرد بود، براي تحليل مرگ و مير اطفال استفاده كردند. هدف آنها ارائه مدلي بود كه شامل 1- ويژگيهاي فردي (از قبيل عوامل پزشكي، جمعيت شناختي و اجتماعي) و 2- ويژگيهاي اجتماعي (از قبيل تاسيسات زيربنايي، خدمات مراقبت بهداشتي، هزينه‌هاي رفاه و ميزان فقر) باشد،در واقع مدل نظري آنها تركيبي از رهيافت هاي جمعيت شناختي، اپيدميولوژي و جامعه شناختي بود.

ماتسون و همكاران عوامل فردي را در دو دسته( عوامل زمينه‌اي و عوامل بلافصل) مورد بررسي قرار داده‌اند.

برگرفته شده از: پایان نامه کارشناسی ارشد دکتر وکیل احمدی

     گرايش  به معني يك نظام از تمايلات ، عقايد واعتقادات يك فرد نسبت به پديده هاي محيط خود مي باشد . اين نظام ازتمايلات و … در طول زمان در پي تاثيرات محيطي (مثلاً تربيت ) وتجربيات ( به معني وسيع آن ) شكل گيري مي شود وكم وبيش داراي قوام ودوام مي باشد (رفيع پور ، 1372 : 5 ).

     كولتز پژوهشگر علوم ارتباطي عقيده دارد كه گرايشها را مي توان گونه اي از سيستمهاي پيچيده ومنظم عقيدتي دانست كه انسانها را آماده انجام واكنشهاي رفتاري خاص مي نمايند. علاوه براين ، اين سيستمهاي پيچيده تمامي ابعاد رفتار بشر را تحت تاثير قرار  مي دهد (كولتز، 1369 : 200 ).

     گرايش براي توصيف سه بعدرفتاري توسط دانشمندان بكار گرفته ونسبت به اين ابعاد كاربردي نيز فضاي مفهوم آن ترسيم شده است .

موسلي¹ و چن² در سال 1984 چارچوب تحليلي‌اي را براي بررسي زنده ماندن كودكان در كشورهاي در حال توسعه ارائه داده‌اند كه در اين مدل عوامل اقتصادي - اجتماعي از طريق عوامل بلافصل‌³ بر مرگ و مير كودكان تأثير مي‌گذارند. عوامل بلافصل اين مدل عبارتند از:

 «1- عوامل مربوط به باروري (رتبه ولادت – فاصله مواليد)

    2-  آلودگي محيط (هوا – غذا – آب)

    3- تغذيه نامناسب

   4- صدمات (تصادفي – عمومي)

   5- مراقبت فردي در مقابل بيماري (مراقبت هاي فردي – مراقبت هاي پزشكي)

برگرفته شده از: پایان نامه ارشد دکتر رسول صادقی

  تبيين هنجاري (فرضيه هنجارهاي خرده فرهنگي)

مدل فرهنگي[1] به طور گسترده‌اي توسط محققان براي تبيين انواع متفاوت رفتار در ميان زنان اقليت مانند مشاركت اقتصادي، اجتماعي و سياسي، خانواده و رفتار باروري بكار رفته است. اين مدل بر تأثير هنجارهاي فرهنگي، اجتماعي بر نقش‌هاي مردان و زنان در جامعه، روابط جنسيتي و رفتارهاي باروري، موقعيت و استقلال زنان[2] و موانع فرهنگي در فعاليت‌هاي اقتصادي اجتماعي تأكيد دارد. در مطالعات باروري، اين فرضيه بر اهميت نقش عوامل قومي/ فرهنگي به عنوان يك عامل مستقل در تبيين باروري تأكيد مي‌كند و به اثرات خرده فرهنگي و الهيات ويژه شده در تبيين باروري گروههاي قومي مي‌پردازد.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

برگرفته شده از پایان نامه کارشناسی ارشد: دکتر رسول صادقی

تبيين ساختاري (فرضيه عدم امنيت‌هاي روانی- اجتماعی موقعيت گروه اقليت)

ايده اساسي اين فرضيه، ديناميك روابط اقليت و تأثير مستقل آن بر باروري مي‌باشد. اصطلاح گروه اقليت، كه گاهي اوقات اقليت ناميده مي‌شود، اغلب به عنوان هم معني گروههاي قومي، نژادي و مذهبي بكار مي‌رود. ورث[1] «در يك بيان جامعه شناختي، اقليت را به عنوان گروهي از افراد مي‌داند كه به خاطر ويژگيهاي جسماني و فرهنگي‌شان از سايرين جدا هستند و در جامعه‌اي كه آنها به شيوه متفاوت و منحصر بفرد زندگي مي‌كنند، خودشان را به عنوان مواردي از تبعيض جمعي[2] مشاهده مي‌كنند» (گولد و كولب، 1964: 433). از اينرو، در استفاده از لغت گروه اقليت، تمايزات تبعيض‌آميز مدنظر مي‌باشد.

نوشته شده توسط: دکتر حاتم حسینی

مالتوس نظريه‌ي خود را با طرح اين پرسش آغاز كرد كه اصولاً چه عواملي موجب پيشرفت و ترقي جامعه‌ي انساني است؟ چگونه و به چه ترتيب مي‌توان اين علل را پيش‌بيني كرد؟ از نظر مالتوس پاسخ به اين پرسش‌ها مستلزم پاسخ به دو پرسش ديگر بود؛ 1) چه عللي تا كنون مانع پيشرفت نوع بشر به سوي رفاه و خوشبختي شده است؟ 2) چقدر احتمال دارد كه تمام، يا بخشي از اين علل، در آينده از ميان برود؟ (Mccleary 1953). در پاسخ به پرسش اول، مالتوس يكي از علل بدبختي و عدم پيشرفت نوع بشر را تمايل و توانايي بيش از حد وي به توليدمثل مي‌دانست و مي‌گفت در موجودات زنده از جمله انسان يك تمايل دايمي به افزايش نوع خود، بدون توجه به مقدار غذايي كه در دسترس آن‌هاست، وجود دارد. اما از آنجا‌كه غذا براي زندگي انسان لازم است، جمعيت هيچ وقت نمي‌تواند جلوتر از عرضه‌ي عادي خوراك گام بردارد و افزايش يابد. از اين‌رو، بايد يك كنترل‌كننده‌ي قوي براي جلوگيري از افزايش جمعيت به كار افتد.

برگرفته شده از پایان نامه ارشد: دکتر رسول صادقی

فرضيه تأثير قومي/ فرهنگي، تبيين جايگزيني براي فرضيه مشخصه‌ها مي‌باشد كه بر اهميت نقش قوميت به عنوان يك عامل مستقل تأثيرگذار بر رفتار باروري تأكيد مي‌كند. تأثيرات قومي/ فرهنگي باروري، بازتاب نوسان گسترده‌اي از ابعاد هنجاري، ساختاري و رواني- اجتماعي موقعيت يك گروه در نظام قشربندي اجتماعي[1] مي‌باشد.

ديدگاه تأثيرات قومي/ فرهنگي (يا ساختاري/ هنجاري) فرض مي‌كند كه تركيب همگن و متجانس گروههاي قومي همراه با در معرض مجموعه‌اي از شرايط و تجارب يكسان قرار داشتن، موجب گسترش و دروني كردن ارزش‌ها و هنجارهاي جمعي مي‌شود و اين موجب مي‌شود كه باروري به عنوان بخشي از فرايند زندگي اجتماعي به وسيله نگرش‌ها، اعتقادات، پاداش‌ها و مجازات‌ها حمايت شود (اداي و تروواتو، همان: 411 به نقل از پارسونز 1969 و تورچي 1975).

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

اشاره: اين مقاله عنوان سخنراني دكتر حبيب‌اللّه زنجاني رئيس انجمن جمعيّت‌شناسي ايران است كه به مناسبت روز جهاني آمار و هفته‌ي آمار در تاريخ ۰۱/۰۸/۱۳۸۹ در مركز آمار ايران ارايه شده است.

صحبت درباره‌ي رابطه‌ای که بین دو موضوع کاملأ هم‌پیوند یعنی آمار و مطالعات جمعیّتی وجود دارد، آن هم در جلسه‌ای که حاضران در آن، خود از اعضاء خبره‌ي این دو عرصه‌ي علمی هستند کار ساده‌ای نیست. شاید این بحث را باید در دو جمله خلاصه کرد و جلسه را به طرح موضوع دیگری واگذار نمود و آن این که "آمار و مطالعات جمعیّتی رابطه‌ي تنیده‌ای با هم دارند که هیچ‌گاه نیز نمی‌توان آن دو را از هم جدا کرد". اگر آمار را از مطالعات جمعیّتی بگیرند، مطلب زیادی برای گفتن نخواهد داشت و اگر جمعیت را از آمار بگیرند به درخت بی‌برگ و باری تبدیل خواهد شد و مهم‌ترین کارکرد خود را که ابزار برنامه‌ریزی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است، از دست خواهد داد. بررسی نگاره‌هايی که از انسان هوشمند (Homosapian) در غارهای اوّلیه‌ي زیستی باقی مانده است تصاویر ساده‌ای از انسان‌ها چه به صورت فردی و چه به صورت گروهی است، ولی گروهی که  تعداد آن‌ها همواره قابل شمارش است. اوّلین نگاه به این نگاره‌ها نشان می‌دهد که در ذهن انسان‌های اوّلیه‌ي هوشمند مفهوم جمعیّت و آمار شکل گرفته بوده و نحوه‌ي بیان این مفاهیم نیز به گونه‌ای بوده است که نمی‌توان گفت کدام یک بر دیگری مقدّم بوده است. نگاره‌های دیگری هم که در مورد حیوانات، درختان و گل و گیاه وجود دارد، همگی نشانه‌ي توجّه انسان به محیط پیرامونی و هستی‌های موجود در آن بوده که شاید محسوس‌ترین و ملموس‌ترین آن‌ها نیز انسان و تعداد آن بوده است. برای پرداختن به اصل موضوع شاید بتوان رابطه‌ي آمار و جمعیّت را در چند زمینه مورد بحث قرار داد:

 چکیده

جهانی شدن جنبه‌های مختلف زندگی اجتماعی و فردی افراد از جمله حوزه بهداشت و سلامتی را تحت تاثیر قرار داده است. افزایش تجارت و باز شدن بازار کشورها به تولیدات مختلف دیگر کشورها، افزایش تحرک و جابجایی افراد، بالاتر رفتن میزان انتقال عوامل بیماریزا، ازدیاد خطرات زیست محیطی و پیامدهای جهانی آن، افزایش مصرف رژیم‌های غذایی پرانرژی به همراه روند رو به گسترش سبک زندکی کم‌تحرک، روند رو به رشد چاقی و ازدیاد بیماریهای غیرارتباطی همچون بیماریهای قلبی-عرقی، سرطانها و دیابت، بالاتر رفتن آمار مصدومان و کشته‌شدگان سوانح به ویژه سوانح رانندگی و مواردی از این قبیل همه نشان‌دهنده تاثیر و تاثر جهانی شدن و بهداشت می‌باشند. در این مقاله، علاوه بر پرداختن به چنین موضوعاتی، از یک الگو و مدل تحلیل برای ارتباط جهانی شدن و بهداشت سخن به میان آمده است. در این الگو، نشان داده شده است که جهانی شدن چگونه و از طریق چه مکانیزمهایی بر روند‌های بهداشتی اثر می‌گذارد و خود از آن تاثیر می‌گیرد. در ادامه و با توجه به اینکه نقش سازمانهای بین‌المللی در روند جهانی شدن موثر بوده است به نقش سازمان بهداشت جهانی به عنوان یک سازمان تخصصی در حوزه بهداشت در سطح جهانی، به طور جداگانه پرداخته شده و از آمارهای بهداشتی سال 2011 این سازمان برای دستیابی به یک چشم‌انداز کلی از وضعیت و روند بهداشت در سطح جهانی، استفاده شده است. به طور خاص، به اهداف توسعه هزاره سازمان ملل و ارتباط آنها با حوزه بهداشت جهانی و میزان دستیابی یا احتمال دستیابی به آنها در سال هدف یعنی سال 2015 اشاره می‌شود.

کلید واژگان: جهانی شدن، سازمان بهداشت جهانی، میزان مرگ و میر کودکان و نوزادان، ایدز.  

*  دانشجوی دکتری جمعیت‌شناسی دانشگاه تهران- ho.zarghami@gmail.com

پخش جمعيت در پهنه کره زمين، در طول زمان با دگرگونيهايي همراه بوده است. تا زمانهايي دراز انسان مقهور طبيعت بود و مکانهاي بسيار محدودي را به اشغال در آورده بود. تنها در جايي سکونت مي کرد که محيط، امکاناتي را براي زندگي انها فراهم اورد. نخستين تمدنهاي باستاني که اولين استقرارگاههاي انسان بوده اند در دره  رودخانه هايي مانند دجله و فرات، سند، نيل و ... ايجاد شده اند. هر چه توانايي انسان در دست اندازي بر محيط افزايش يافت، جمعيت بيشتر شد و قلمروهاي بيشتري به زير نفوذ انسان در آمد. امروزه همه قسمتهاي کره زمين توسط انسان شناسايي شده و به نحوي زير نفوذ انسان قرار گرفته است. اما باز هم جمعيت در همه جا يکسان پخش نشده است. تراکم جمعيت در بعضي جاها مانند شهرها 400 تا300 نفر در هکتار است، در حالي که پهنه هاي وسيعي از زمين عملاً بدون سکنه اند. عوامل گوناگوني در اين پخش نابرابر سهيم بوده اند که در  اينجا مورد بررسي قرار مي گيرند.

نوشته شده توسط: دکتر حاتم حسيني

مقدّمه

در بخش اوّل اين نوشتار، ضمن اشاره‌‌اي كلّي به روش‌هاي پيش‌بيني جمعيّت و نيز ضرورت انجام پيش‌بيني‌هاي جمعيّت و نقش آن‌ها در نظام برنامه‌ريزي توسعه‌ي اقتصادي و اجتماعي، روش رياضي پيش‌بيني جمعيّت را همراه با ارايه‌ي مثالي بر مبناي نتايج سرشماري‌هاي 1375 و 1385 ايران معرّفي كردم. چگونگي محاسبه‌ي نرخ رشد سالانه‌ي جمعيّت و زمان لازم براي دو برابرشدن جمعيّت موضوعات ديگري بود كه به آن‌ها اشاره شد. در پايان، محدوديّت‌هاي روش رياضي پيش‌بيني جمعيّت را بيان كرديم. در بخش دوّم اين نوشتار، روش تركيبي پيش‌بيني جمعيّت، فرايند پيش‌بيني جمعيّت با روش تركيبي و داده‌هاي موردنياز براي كاربرد اين روش را همراه با ارايه‌ي يك مثال توضيح خواهم داد و در پايان جديدترين نرم‌افزارهاي جمعيّتي براي انجام پيش‌بيني‌هاي جمعيّت با روش تركيبي را معرّفي خواهم كرد.