مطالعات جمعیتی

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

روند باروری در ایران

بارورى در ايران در دههٔ گذشته در سطح بالائى قرار داشت. ميزان بارورى کل TFR که بيانگر ميانگين نوزادان زنده‌اى است که يک زن به‌طور متوسط تا پايان دوره بارورى به دنيا مى‌آورد. تا سال ۱۳۴۵ که آستانه شروع برنامه‌هاى کنترل جمعيت در ايران بود به‌طور متوسط ۷ فرزند زنده به دنيا آمده و فاصله مواليد حدود سه سال بوده است. هنگامى که براى نخستين بار موضوع دخالت دولت‌ها در امر تحديد مواليد در مجمع عمومى سازمان ملل در سال ۱۳۴۱ هجرى شمسى (۱۹۶۲ ميلادى) مطرح گرديد و رأى‌گيرى شد، دولت ايران از جمله کشورهائى بود که در جهت مخالف در اين زمينه رأى داد. از ۹۸ کشورى که در جلسه حضور داشتند تعداد کشورهاى موافق، مخالف و ممتنع به ترتيب ۳۲، ۳۰ و ۳۵ بود. بدين‌ترتيب مشخص مى‌شود که تا سال ۱۳۴۱ جهت‌گيرى کلى دولت ايران در زمينه جمعيت طرفدارى از رشد و زاد و ولد بالا بود. بعد از سرشماری 1345 و با مشخص شدن رشد بالای جمعیت، نگرشها تغییر پیدا  کرد و مرحله اول برنامه های تنظیم خانواده آغاز شد. در این مرحله با توجه به فراهم نبودن زمینه های کلی کاهش باروری، توفیق چندانی در موضوع اتفاق نیافتاد و باروری تاحدی در مناطق شهری کاهش یافت.  

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

تعریف باروری

باروری در کنار مرگ ومیر یکی از عوامل اصلی تغییرات جمعیتی یک جامعه می‌ باشد. در بسیاری از نقاط دنیا، اکنون مهمترین عامل می باشد  زیرا سطح باروری که در گذشته تقریبا ثابت بود اکنون کاهش بسیاری یافته و رشد جمعیت نیز به تبع آن کم شده است. يكي از مولفه هاي مهم در برنامه ريزي هاي مربوط به سلامت و آموزش هر جامعه، آمار و روندهای باروری در آن جامعه است. دانستن الگوي تغييرات باروری و سمت و سوی آینده آن در هر كشوري مي تواند از اهميت بالايي براي برنامه ريزي هاي كشوري برخوردار باشد. واقعه ولادت عبارتست از زایش موجود زنده انسانی که علایم حیات را نشان دهد.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

تعریف مرگ و میر

مرگ و میر یکی از عوامل اصلی تغییرات جمعیتی یک جامعه می‌ باشد. در گذشته مهمترین عامل بوده است زیرا سطح باروری در گذشته تقریبا ثابت بود و تغییرات مرگ و میر تاثیرات زیادی می گذاشت. يكي از مولفه هاي مهم در برنامه ريزي هاي مربوط به سلامت هر جامعه، آمار و علل مرگ و مير در آن جامعه است. دانستن الگوي تغييرات مرگ و مير در هر كشوري مي تواند از اهميت بالايي براي برنامه ريزي هاي كشوري برخوردار باشد. واقعه مرگ و میر عبارتست از ناپدید شدن دایمی تمام آثار حیاتی موجود زنده پس از تولد. به این ترتیب، در جمعیت شناسی مرگ و میرهای جنینی یا مرده زایی جزو مرگ و میر به حساب نمی‌آید چرا که اساسا واقعه تولدی رخ نداده و موجود زنده‌ای به دنیا نیامده است. منبع اصلی آمارهای مرگ و میر داده های ثبت احوال می باشد و در برخی مواقع از داده های سرشماری هم می توان استفاده نمود.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

قبل از بحث در مورد مسایل مختلف آماری و جمعیتی لازم است برخی مفاهیم پرکاربرد را به صورت بهتر شناخت و هنگام استفاده از آنها از کاربرد بجای آنها آگاه بود. ابتدا بهتر است در مورد گرد کردن اعداد و لزوم استفاده از آن در مباحث آماری سخن به میان آید.

گرد کردن مقادیر: به دلایل متعددی اکثر ارقام و آمارها یا به عبارتی سنجه ها تا حدی غیردقیق‌اند. مثلا ارقام موجود در زمینه میزان موالید، میزان ازدواج، مهاجرت و شهرنشینی، سنجش افکار و نگرش‌سنجی و ... همیشه تقریبی‌اند. پس باید در مرحله ای از کار به روند دقیق سازی پایان دهیم. به عبارتی باید آنجا که نه دقیق‌سازی ممکن است و نه مطلوب اعداد را گرد کنیم. پس ما دو نوع ارقام داریم: 1- اعداد حقیقی و واقعی که دست‌یافتنی نیستند و 2- اعداد گردشده که در محاسبات عملی کاربرد دارند اما می دانیم که گرد کردن دلبخواهی نیست.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

بحث رابطه توسعه و جمعیت قدیمی و گسترده است. زمانی مالتوس توجه ویژه به موضوع نشان داده بود و به تاثیر منفی آن بر توسعه توجه کرده بود. پس از جنگ دوم جهانی و رشد سریع جمعیت که با عبارت انفجار جمعیت مشخص می‌شد، سیاستهای کنترل و تحدید موالید در برنامه جمعیت بسیاری از کشورها قرار گرفت. به مرور با کاهش سطح باروری، رشد جمعیت هم کاهش یافت و در برخی از کشورها باروری به سطح جانشینی و یا زیر آن افتاد. پس نگرانیهای از رشد سریع جمعیت تا حد زیادی برطرف شد و مسایل جدیدی مطرح گشت.

باید دانست که از اساسی ترین عوامل موثردر موفقیت برنامه ریزیهای توسعه همگام شدن با تغیرات جمعیتی است . بحث جمعیت و تاثیر آن در تمامی برنامه ریزی های اجتماعی – اقتصادی ، سیاسی و...یک موضوع انکار ناپذیراست . یکی از مهمترین عناصر تاثیر جمعیت ساخت سنی جمعیت است. اینکه جمعیت تشکیل دهنده یک جامعه از چه ترکیب سنی برخوردار باشد بر برنامه ریزی های مختلف برای آن به شدت تاثیر می‌گذارد و هزینه ها و مزایای متفاوتی را برای برای یک جامعه بدنبال دارد. پنجره جمعیتی یکی از مهمترین مراحل در ساخت سنی یک جمعیت است که با توجه به تبعات آن به ویژه از منظر اقتصادی، برخی از اقتصاددانان از آن به عنوان موهبت جمعیتی نام می برند. البته باید در نظر داشت که تهديدآميز بودن يا فرصت بودن پنجره جمعيتي كشور تا حدود زيادي به نگرش و عمكرد دولت و نظام حاکم در ارتباط با اين مسئله بستگي دارد. ساخت سنی به ویژه عرضه و تقاضای نیروی کار را تحت تاثیر قرار می دهد.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

با سلام خدمت تمام دانشجویان محترم

برخی از نکاتی و مواردی را که در گزارش کار کلاسی خود لازمست رعایت کنید شامل موارد زیر می شود:

-          گزارش کار کلاسی در مورد داده های جمعیتی یک استان با توجه به داده های سرشماری سال 1390 کل کشور می باشد که نتایج آن در پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران موجود می باشد و شما در مورد جمعیت و جدول جمعیت بر اساس سن و جنس را باید دریافت کنید و کار خود را بر اساس آن داده ها انجام دهید. علاوه بر آن، داده های لازم در مورد باروری و مرگ و میر را هم باید از سایت مرکز ثبت احوال کشور دریافت نمایید که این کار به راحتی صورت می گیرد. همچنین لازمست اطلاعاتی را هم براساس و ضعیت جمعیت شهری و روستایی، تقسیمات سیاسی و اداری، مساحت استان منتخب شما، رتبه بزرگترین شهر و  شهر بزرگ بعدی و دیگر داده های احتمالی مورد نیاز که آنها را می توان از سایتهای مختلف به ویژه سایت استانداری استان مربوطه و سایت مرکز آمار به دست آورد.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

ترکیب جمعیت بر اساس وضعیت زناشویی یکی از ابعاد مهم تحلیلهای جمعیت‌شناختی است. وضعیت زناشویی یکی از مهمترین دلایل ناهمگونی جمیعت‌هاست و مطالعه وصلتهای نکاحی بر تغییرات در ویژگیهای جمعیت نظر دارد. به علت وجود تفاوتهای فرهنگی بیشمار، تعریف انواع مختلف وصلتهای نکاحی آسان نیست. واژه "Marriage" در لغت به‌معنی واحدی قانونی و شرعی است که از پیوند اشخاص با دو جنس مخالف و در قالب سنت، مذهب و قانون هر کشور صورت می­گیرد. ازدواج شکل دیگری از وصلت نکاحی است. در مطالعه  ازدواج تمایز اساسی بین ازدواج اول و ازدواج مجدد است. وصلت توافقی وصلتی است که در آن زوجین در یک وصلت جنسی باثبات قرار دارند اما مراسم رسمی ازدواج را نداشته باشند. در ازدواج عرفی، دوام ازدواج مفروض است داشتن فرزند از نظر اجتماعی مقبول، اما هیچ مراسم ازدواجی وجود ندارد.

 جمعیت در سن قانونی ازدواج را بر حسب وضعیت ازدواج با 4 دسته تقسیم می‌نمایند:

1-    هرگز ازدواج نکرده

2-    دارای همسر

3-    بدون همسر به خاطر فوت

4-    بدون همسر به خاطر طلاق.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

توزیع جمعیت از نظر اسکان جمعیت

جمعیتها یا ساکن و یکجانشین هستند یا متحرک و کوچنده. جمعیت ساکن را معمولا به جمعیت شهری و روستایی تقسیم می‌کنند. جمعیت کوچنده جمعیتی است که در طول سال حداقل دوبار تغییر مکان داده و اقتصاد مبتنی بر دامداری سنتی داشته باشند.

 توزیع شهری و روستایی جمعیت

يكي از جنبه‌هاي توزيع جغرافيايي جمعيت، تفكيك آن برحسب جمعيت شهرنشين و روستانشين است. در حال حاضر ميزان شهرنشيني در كشورهاي مختلف جهان روز‌به‌روز رو به افزايش بوده، به صورتی که رشد جمعيت شهري سريع‌تر از رشد جمعيت جهاني است. بنابراین شهرنشینی يكي از مهم‌ترين پديده‌های اجتماعی و جمعیتی عصر حاضر محسوب می‌شود. هر چند باید در نظر داشت که معیار کاملا پذیرفته شده و رایجی برای تفکیک مناطق شهری و روستایی وجود ندارد و در مطالعات باید به این نکته توجه کافی داشت.

چگونگي توزيع جمعيت بر روي زمين را «توزيع جغرافيائي جمعيت» مي نامند جمعيت هر كشور در تمامي سطح آن به صورتي نامتعادل پخش و توزيع شده است. براي سنجش اين توزيع ها و تفاوت ها و تغييرات ناحيه اي آن ميزان تراكم جمعيت و ميزان هاي شهرنشيني، روستانشيني و كوچ نشيني را محاسبه و بررسي مي كنند. مفهوم تراکم جمعيت که حاکي از رابطه بين تعداد افراد و فضاي تحت اشغال آنها مي باشد، يکي از مفاهيم جغرافياي جمعيت مي باشد که بو سيله جغرافيدانان بکار برده شده است نخستين بار شخصي بنام (هنري دريوري هارنس) در سال 1837 از اصطلاح تراکم جمعيت استفاده کرد. از آن پس اصطلاح تراکم جمعيت به عنوان وسيله اي براي ارزيابي افزايش و کاهش ومقايسه تراکمهاي موجود و بالقوه جمعيت و در نهايت بعنوان شاخصي براي مقايسه تراکمهاي مساحتي جمعيت به کار گرفته شد.

در مورد علل توزيع انسانها در روي زمين به چند دسته عوامل اشاره مي شود:

بررسی ساخت سنی و جنسی (به ویژه ساخت سنی) از ابتدایی‌ترین و مهمترین قسمتهای یک مطالعه جمعیت‌شناختی است. طبق تعریف، توزیع جمعیت را بر اساس سن و جنس، ساخت سنی و جنسی گویند. اهمیت مطالعه آن ناشی از این واقعیت است که ساخت سنی و جنسی جمعیت، پیامد ترکیب فرایندهای جمعیت‌شناختی است و خود نیز بر این فرایندها، اثرگذار است. ترکیب جمعیت به­لحاظ لغوی معادل Population Structure است که به‌معنای ساختمان، ساخت و یا ساختار جمعیت می­باشد و به‌­لحاظ اصطلاحی مجموعه عناصر و ویژگی‌ها و روابط نسبتا پایدار جمعیت است که در طول زمان در ارتباط با یکدیگر دارای شکل و ترکیب خاصی شده­اند، به‌نحوی که تغییر آن در مدت‌­زمان کوتاه بسیار دشوار است. سن و جنس از مهمترین متغیرهای جمعیتی هستند. در بین تمام ویژگیهای جمعیت‌های انسانی، سن و جنس به عنوان مهمترین و مرتبط‌‌‌ترین ویژگیها برای جمعیت‌شناسان مطرح است. داده‌های مجزا برای برای مردان و زنان و در سنین مختلف به خودی خود دارای اهمیت هستند اما تحلیل این داده‌ها برای دیگر مقاصد نیز دارای اهمیتی حیاتی می‌باشند. بسیاری از برنامه‌ریزی‌های عمومی و خصوصی چه در جهت خدماتی و چه در جهت نظامی مستلزم داشتن داده‌هایی به تفکیک سن و جنس می‌باشند. وضعیت توازن سن و جنس بسیاری از روابط و برنامه‌های اقتصادی و اجتماعی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. برای مثال، عدم توازن مرد و زن، الگوهای ازدواج و باروری را متاثر می‌سازد. به همین خاطر، ترکیب جنسی و سنی جمعیت‌ها در مطالعات تطبیقی باید به دقت مورد مطالعه و وارسی قرار گیرد. یک طبقه‌بندی مقطعی بر مبنای جنسیت برای تحلیل اثربخش تمام انواع داده‌هایی که از سرشماری ‌ها و پیمایش‌ها و دیگر منابع به دست می‌آید لازم است.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

تعریف جمعیت‌شناسی (Demography) همچون بسیاری از تعاریف دیگر مبهم و تا  حدی مناقشه‌برانگیز است. اتفاق نظر کامل در مورد تعریف جمعیت‌شناسی وجود ندارد و تعاریف زیادی از آن ارایه شده است که تا حدی دارای جنبه‌های مشترک و تا حدی جنبه‌های متفاوت می‌باشند. در یک بیان کلی، جمعیت شناسی را مطالعه علمی جمعیت‌های بزرگ انسانی در حال تغییر دانسته‌اند. طبق این تعریف در جمعیت‌شناسی به انسان و جمعیت‌های انسانی توجه می‌شود و حوزه مطالعه آن به موجود غیر انسانی اطلاق نمی شود. البته این بدان سخن نیست که از روشهای جمعیت شناسی در مطالعه جمعیت‌های غیر انسانی استفاده نمی‌شود و یا ما جمعیت شناسی غیر انسانی نداریم. بلکه منظور آنست که آنچه در اینجا به عنوان جمعیت‌شناسی مطرح می‌شود، مربوط به جمعیت‌های انسانی می‌شود. جمعیت‌شناسی انسان‌ها معمول‌ترین نوع جمعیت‌شناسی است به طوری که معمولاً منظور از جمعیت‌شناسی همان جمعیت‌شناسی انسانی است. جمعیت‌شناسی می‌تواند برای شناختن کل جمعیت یک جامعه به کار رود یا برای گروه‌های جمعیتی با تعریف خاص مثلا براساس سطح سواد، مذهب، نژاد، ملیت و غیره. در بین دانشگاهیان جمعیت‌شناسی اغلب به عنوان شاخه‌ای از مردم‌شناسی، اقتصاد، یا جامعه‌شناسی شناخته می‌شود.