مطالعات جمعیتی

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: ضرغامی، حسین، 1393، تحولات زناشویی کشور در دوره 90-1385 به تفکیک جنسیت در مناطق شهری و روستایی، مقاله ارایه شده در هفتمین همایش ملی انجمن جمعیت شناسی ایران، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران.

 چکیده

 تغییراتی که در وضعیت زناشویی افراد یک جامعه به وجود می‌‌آید را می‌توان یکی از جنبه‌های مهم تغییرات خانواده به شمار آورد. سرعت تغییرات به خوبی گویای تحولات سریع خانواده در هر جامعه‌ای می‌باشد. بر این اساس، در این مقاله، تحولات وضعیت نکاحی کشور براساس داده‌‌های دو سرشماری 1385 و 1390 مورد توجه قرار گرفته است. از جهت آنکه تفاوت‌ها به شکل بهتری ارایه شود تغییرات را در گروه‌های سنی و به تفکیک جنسیت در مناطق شهری و روستایی مد نظر قرار داده‌ایم. بررسی‌ها نشان می‌دهد که به رغم دوره بسیار کوتاه 5 ساله مورد مطالعه، تحولات اما کاملا محسوس و قابل توجه می‌باشد. سهم زنان در مقایسه با مردان از نسبت بیوه‌گی و طلاق بسیار بیشتر بوده و زنان در تمام سنین بیش از 5 برابر مردان، بیوه هستند. در مورد طلاق هم در بیشتر سنین زنان دو برابر مردان مطلقه هستند. تنها در سنین زیر 20 ساله می‌باشد که مردان بیش از زنان در وضعیت بدون همسر بر اثر طلاق قرار دارند. در مقایسه بین دو سرشماری، وضعیت بیوه‌گی چندان تغییری نکرده اما درصد مطلقه‌ها برای هر دو جنس به ویژه زنان، هم در مناطق شهری و هم مناطق روستایی رشد چشمگیری یافته است. در همین مدت، درصد تجرد (هرگز ازدواج‌نکرده‌ها) زنان در سنین بالای 30 سالگی رشد شتابانی داشته که یکی از نتایج آن افزایش قابل ملاحظه تجرد قطعی زنان به ویژه در مناطق روستایی بوده است. علت این امر، پدیده مضیقه ازدواجی می‌باشد که به واسطه مهاجرت جوانان پسر، در مناطق روستایی از شدت بیشتری برخوردار گشته است. میانگین سن ازدواج هم به عنوان یک شاخص مهم وضعیت نکاحی، اندکی افزایش را تجربه کرده است.

 واژگان کلیدی: وضعیت زناشویی، تاهل، تجرد قطعی، مضیقه ازدواجی، میانگین سن در اولین ازدواج.

نوشته شده (ترجمه) توسط: حسین ضرغامی

 جمعیت‌شناسی مطالعه ویژگی‌های گروه‌های متفاوت برای اهداف بازارهای هدف است. گروه‌ها دربردارنده افرادی از نژاد‌های مختلف، عقاید سیاسی، یا گروه‌های سنی متفاوت هستند. درک عمیق ویژگی‌های جمعیت‌شناختی مشتریان برای تلاش‌های بازاریابی موفق ضروری می‌باشد چون هیچ محصولی برای تمام افراد مورد درخواست نیست. اگر شما ایده مشخصی در مورد انواع افراد دارید که در مورد تولیدات و خدمات شما مورد استفاده قرار گیرد پس شما می‌توانید پیام بازاریابی‌تان و اندازه آن را به گونه‌ای هدایت کنید که به طور دقیقی آن نوع از مشتریان را به خود جذب نماید.

نوشته شده (ترجمه) توسط: حسین ضرغامی

 بازارهای تجاری تولیدات و خدمات را با مقاصد خاصی و برای گروه‌های متفاوتی از جمعیت ارایه می‌کنند. جمعیت‌شناسی ابزارهای آماری برای بازاریابی است که برای تشخیص بخش‌های جمعیت با ویژگی‌های متمایز را مورد استفاده قرار می‌دهد. تجارتها اعم از بزرگ یا کوچک نیاز به رویکرد هدفمند برای مشتریان دارند. ویژگی‌های جمعیتی تمام انتخاب‌ها یک مالک تجاری را در طرح‌های توسعه‌ای بازاریابی تحت تاثیر قرار می‌دهد. استفاده از ویژگی‌های جمعیتی به افراد یک نقطه شروع اولیه در درک بازارهایشان ارایه می‌دهد.

نوشته شده (ترجمه) توسط: حسین ضرغامی

 اگر به تازگی تجارت یا حرفه‌ای را شروع کرده‌اید شما باید بدانید که مهم نیست که تولیدات یا خدمات شما چقدر بزرگ و بااهمیت هستند، کار شما رو به جلو و پیشرفت نخواهد بود مگر آن که شما فروش داشته باشید. بازاریابی به شما کمک می‌کند که تولید خود را به مشتری برسانید ولی به عنوان یک حرفه، این رشته خیلی گسترده است. مصرف‌کننده‌ها باید بر اساس دسته‌های گوناگونی طبقه‌بندی شوند (بخش‌های بازار) که این بر اساس برخی مشابهت‌ها یا اشتراکات صورت می‌گیرد. راه‌های مختلفی برای بخش‌بندی بازار وجود دارد: دسته‌های جغرافیایی، بخش‌های سبک زندگی یا روانشناختی، بخش توزیع، قسمت قیمت، بخش جمعیت‌شناختی که تعدادی را طبقه‌بندی می‌نماید.

 اگر چه در اینجا تمرکز بر بخش‌بندی جمعیت‌شناختی است که به طور کلی بازار را به زیرگروه‌هایی بر مبنای متغیرهای جمعیتی تقسیم می‌کند از قبیل اشتغال، سن، مذهب، ملیت، جنسیت، درآمد، نژاد، بعد یا اندازه خانوار، و تحصیلات. بیشتر بازاری‌ها تمایل دارند که بازار را بر اساس متغیرهای جمعیتی تقسیم‌بندی کنند عمدتا به خاطر این واقعیت که ترجیحات مشتریان تا اندازه زیادی وابسته به چنین متغیرهایی می باشد.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: ضرغامی، حسین و فریمانه، محمود، 1394، بررسی تحلیلی ویژگیهای جمعیتی و اقتصادی-اجتماعی سالمندان کشور، فصلنامه  بررسی‌ های آمار رسمی ایران، سال 26، شماره 2، صص 160-139.

 برای دریافت اصل مقاله می توانید اینجا را کلیک کنید.

چکیده

 افزایش تعداد و درصد سالمندان از کل جمعیت کشور و روند رو به رشد آن، توجهات زیادی را به خود جلب نموده است. این مقاله، تمرکز اصلی خود را بر ویژگیهای مختلف زنان و مردان سالمند در مناطق شهری و روستایی با توجه به نتایج سرشماری 1390 کل کشور معطوف کرده است. با نگاهی به توزیع سنی و جنسی سالخوردگان در سال مذکور مشخص میشود که درصد سالمندان روستایی حدود 1 واحد بیش از مناطق شهری است که نشانه‌ای از سالخورده‌تر بودن ساخت سنی جمعیت روستاها می‌باشد. میانه سنی سالمندان هم گویای این مساله هست که بیش از نیمی از سالمندان در سنین زیر 70 سالگی به سر می‌برند. از منظر وضعیت نکاحی، در حالی که حدود 90 درصد مردان 60 ساله و بیشتر در هنگام سرشماری دارای همسر بوده‌اند ولی وضعیت متناظر برای حدود نیمی از زنان اینگونه بوده و بقیه به علت فوت همسر، بیوه بوده‌اند. بیسوادی در بین سالمندان مسن‌تر بیشتر بوده با این تفاوت که زنان وضعیت نامساعدتری داشته‌اند. اشتغال سالمندان در بخش مستقل خصوصی چشمگیر بوده به گونه‌ای که زنان سالمند نزدیک به یک چهارم کل شاغلین این بخش را به خود اختصاص داده‌اند. از منظر معلولیت، در بیشتر انواع معلولیتها مثل نابینایی و نقایص مربوط به تنه بدن سهم سالمندان قابل توجه و نشاندهنده این نکته که سالمندی همراه با افزایش ناتوانی‌ و معلولیت‌هاست.

کلید واژگان: سالمند، هرم سنی، سالخوردگی جمعیت، مهاجرت، وضعیت نکاحی، درصد باسوادی، معلولیت.

منبع: ضرغامی، حسین، 1395، انقلاب صنعتی چهارم و تحولات بازار کار و اشتغال، مقاله ارایه شده در هشتمین همایش ملی انجمن جمعیت شناسی ایران، دانشگاه یزد.

 مقدمه و طرح مساله: نشست جهانی اقتصاد در آخرین مورد خود به بحث در مورد مفهوم جدیدی به نام انقلاب صنعتی چهارم توسط کلاوس شواب پرداخته است. این انقلاب مبتنی بر سیستمهای فیزیکی سایبری است و در آن نقش مواردی همچون هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء و مواردی مثل آن بسیار پررنگ خواهد بود. این تغییرات در بسیاری از جنبههای زندگی بشر رسوخ خواهد کرد و آن را تغییر خواهد داد. یکی از مهمترین آنها، وضعیت بازار کار و اشتغال است. سوالی که مطرح میشود این است که تاثیرات این انقلاب صنعتی در حال وقوع بر نیازهای بازار کار و اشتغال تا چه حد و چگونه است؟ در همین راستا، روندها تا کنون چگونه بوده و در آینده به کدام سمت خواهد رفت.

 روش تحقیق: روش انجام مطالعه به صورت توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر اسناد مکتوب میباشد. مبنای مقاله کار کلاوس شواب و مفاهیم مرتبط با انقلاب صنعتی چهارم است. سه مقاله دیگر در این زمینه نیز مورد بررسی قرار گرفته و به عنوان منبع اصلی مطالب به کار گرفته شده‌اند.

 یافته ها و نتایج: نتایج نشان میدهد که طی سالهای آینده نزدیک یعنی طی دهه آینده باید شاهد تغییرات اساسی در بازار کار و نیازهای مرتبط با نیروی انسانی و اشتغال باشیم. انتظار میرود که در سالهای آینده بخشی از نیروی کار به واسطه خودکاری بیشتر در صنایع و اقتصاد بیکار شده و در مقابل بخشی از نیروی کار در مشاغل جدید و نوظهور جذب گردند. در ترکیب نیروی کار نیز تحولات معناداری رخ خواهد داد. قطبی شدن مهارتها یعنی در یک قسمت بخش زیادی از نیروی کار با مهارتهای پایین و در مقابل بخش کمی با مهارت بسیار بالا پدید خواهد آمد. پیشبینی میشود که اقتصاد و انجام فعالیتهای مربوطه بیش از هر زمانی دیگری مبتنی بر شبکههای اینترنتی، هوش مصنوعی و روباتیک گردد که خود این چالشها و فرصتهای بیشماری را برای افراد پدید خواهد آورد. در ایران روند تغییرات نیز سریع خواهد بود. کشور ما در حوزههای مرتبط با انقلاب صنعتی چهارم جزو کشورهای پیشرو منطقه به حساب میآید. تغییراتی که هماکنون در بازار اشتغال رخ داده است را میتوان در راستای انقلاب صنعتی چهارم دانست. مشاغل در حوزه اینترنت و ارتباطات رشد چشمگیری یافته و به نظر میرسد باید منتظر یک جابجایی بزرگ در مشاغل باشیم.

واژگان کلیدی: انقلاب چهارم صنعتی، هوش مصنوعی، رباتیک، تغییر مشاغل.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: ضرغامی، حسین، 1393، تحولات جمعیت دانش‌آموزی در ایران با نگاهی به آینده ، فصلنامه مطالعات برنامه ریزی آموزشی، دوره 3، شماره 5، دانشگاه مازندران، صص 126-103.  

برای دریافت اصل مقاله می توانید اینجا را کلیک کنید. 

طرح مساله   

در مورد اهمیت آموزش و پرورش سخن بسیار گفته شده و مطالب بسیاری به رشته تحریر درآمده است. تاثیر آموزش بر رشد فردی و اجتماعی تک‌تک افراد و نیز رشد و توسعه کلی جامعه شناخته و کاملا پذیرفته شده است. آموزش کلید توسعه و نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت به شمار می‌رود. رابطه مثبت معنادار بین آموزش و رشد و تولید اقتصادی ثابت شده است (سازمان ملل[1] 2003: 5).

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: ضرغامی، حسین، 1394، آینده سالخوردگی جمعیت ایران، مقاله ارایه شده در چهارمین کنفرانس الگوی  اسلامی ایرانی پیشرفت؛ پیشرفت ایران گذشته، حال و آینده، تهران: مرکز همایش های کتابخانه ملی ایران، 30 و 31 اردیبهشت ماه 1394. 

1. 1.     مقدمه

سالخوردگی جمعیت در سطح جهانی میرود که به یک پدیده فراگیر تبدیل گردد. قبل از این سالخوردگی جمعیت در کشورهای توسعهیافته آغاز شده بود و در برخی کشورهای در حال توسعه نیز در حال رخداد است. بدین علت است که میتوان مدعی شد پدیده سالخوردگی جمعیت، یک پدیده جهانی و فراگیر است. پیشبینیهای جمعیتی نشان دادهاند که یک روند نسبتا قطعی در تداوم سالخوردگی به وجود خواهد آمد و این در قرن حاضر (قرن 21) تحکیم میشود. البته مشخص است که روند مذکور از جهت شدت و عمق سالخوردگی در بین مناطق و کشورهای مختلف، به طور قابل ملاحظهای فرق خواهد داشت. بنابراین، سالخوردگی جمعیت، در عین این که پدیدهای عام است اما از برخی جهات خاص خواهد بود.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: ضرغامی، حسین، 1392، دیدگاه های مختلف درباره سیاستهای جمعیتی کشور، مجله حوراء، شماره 44، مهر و آبان 1392، صص 79-67.

مقدمه

بحث در مورد تعداد یا اندازه جمعیت همواره یکی از دغدغه‌های جوامع بشری بوده و در مورد آن افرادی یا صاحبنظرانی یا سیاستمدارانی به ارایه نظر پرداخته‌اند. دیدگاه‌های این افراد متنوع و دارای وجوه مختلفی بوده است اما در یک دسته‌بندی کلی آنها را غالبا در 4 دسته بدین قرار تقسیم‌بندی می‌کنند: 1- گروهی که جمعیت را باعث و عامل قدرت و ثروت جامعه می‌دانند و در زمره طرفداران افزایش جمعیت به شمار می‌آیند. 2- گروهی دیگر بر خلاف دسته اول، ازدیاد جمعیت را باعث عدم تعادل جامعه می‌دانند، به آن با دیده منفی نگریسته و از در مخالفت با آن برمی‌خیزند که مخالفان افزایش جمعیت نام نهاده می‌شوند. 3- دسته دیگر، به طرفداران جمعیت ثابت شهرت یافته‌اند و یک عدد ثابت جمعیت را مد نظر دارند. 4- گروهی که به رابطه منطقی و متناسب بین جمعیت و منابع توجه دارند و به آنها طرفداران حد متناسب جمعیت می‌گویند (کتابی، 1377). اندیشه‌های مطرح شده در باب جمعیت را می‌توان به یکی از این دسته‌ها متعلق دانست یا به نحوی نسبت داد. شاید بتوان گفت مشهورترین فردی که در این حوزه به ایراد نظرات خود پرداخته است مالتوس کشیش انگلیسی می‌باشد که دیدگاه‌های خود را با ذکر دلایلی در مخالفت با افزایش جمعیت بیان نمود.

جمعيت، آموزش و توسعه

 (با تأکيد بر اثرات روندهاي جمعيت‌شناختي بر آموزش و پرورش)

 تهيه شده توسط: سازمان ملل

ترجمه‌ي: حسين ضرغامي*

 چکيده (مترجم)

مقاله حاضر به بررسي روندهاي جمعيت‌شناختي آموزش و پرورش دنيا در نيمه دوم قرن بيستم مي‌پردازد. تأکيد اصلي مقاله بر روندهاي آموزش ابتدايي در کشورهاي در حال توسعه مي‌باشد. از دهه 1950 رشد جمعيت در کشورهاي در حال توسعه افزايش بي‌سابقه‌اي پيدا کرد و به دنبال آن جمعيت لازم‌التعليم در اين کشورها حتي با سرعتي بيشتر از رشد جمعيت فزوني يافت که بخشي از آن مربوط به بالا رفتن سطح پوشش ثبت‌نام بود. جمعيت لازم‌التعليم دنيا در سال 2000 حدود 2 ميليارد نفر يعني 2.3 برابر بيش از سال 1950 برآورد گرديد که بيش از 82 درصد آنها در کشورهاي در حال توسعه زندگي مي‌کردند. در کنفرانسهاي سازمان ملل هدف دستيابي به «آموزش ابتدايي براي همه» تا سال 2000 تعيين گرديد، اما بسياري از کشورهاي گروه با حداقل توسعه‌يافتگي در دستيابي به آن ناکام ماندند و زمان آن به سال 2015 تغيير يافت. در کشورهاي در حال توسعه، نابرابري جنسيتي در مقاطع مختلف تحصيلي وجود دارد و وضعيت تحصيل دختران نسبت به پسران نامناسبتر است. کيفيت آموزشي در حد بسيار پايين و ميزان تکرار پايه و ترک تحصيل در حد بالايي مشاهده مي‌شود. ميزان اتمام دوره ابتدايي در برخي از اين کشورها کمتر از 50 درصد بوده است. به رغم بالا رفتن پوشش ثبت‌نام، تعداد بيسوادان بزرگسال به علت رشد شديد جمعيت افزايش يافت و سهم کشورهاي جنوب صحراي آفريقا، کشورهاي عربي و شمال افريقا و جنوب و غرب آسيا از بيسوادان بزرگسال دنيا در سال 2000 به حدود 70 درصد رسيد. امروزه از ميان کشورهاي در حال توسعه، وضعيت آموزش و پرورش در کشورهاي آمريکاي لاتين و حوزه کارائيب مناسب و در حد کشورهاي توسعه‌يافته قرار دارد، در مقابل کشورهاي آفريقايي بالاخص کشورهاي آفريقاي جنوب صحرا در بدترين وضعيت قرار مي‌گيرند. امکان دستيابي به آموزش ابتدايي همگاني براي برخي از کشورهاي دسته اخير تا ساليان طولاني غيرممکن به نظر مي‌رسد.   

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

منبع مقاله: ضرغامی، حسین، ۱۳۹۰، نگاهی به تحولات سالخوردگی جمعیت در ایران، ارایه شده در همایش تحلیل روندهای جمعیتی کشور، ۲۹ و ۳۰ آذرماه، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

نگاهی به تحولات سالخوردگی در ایران

چکیده

یکی از مهمترین موضوعات جمعیت‌شناختی کشور که توجه روزافزونی را به خود جلب می‌کند، بحث سالخوردگی جمعیت می‌باشد. جنبه‌های مختلف این پدیده مورد توجه محققان حوزه‌های مختلف قرار گرفته است. در این مقاله نگاهی به تحولات سالخوردگی کشور و روندهای جعیت‌شناختی آن از ابتدای سرشماریهای جمعیت تا امروز شده است و جهت پیگیری موضوع در آینده روند آن را بر مبنای پیش‌بینی‌های جمعیتی بخش جمعیت سازمان ملل تا دو دهه آینده دنبال کرده‌ایم. برای این هدف، از مهمترین و پرکاربردترین شاخصهای جمعیتی مطالعه سالخوردگی جمعیت همچون تعداد و درصد افراد بالای 64 سال، میانه سنی، نسبتهای وابستگی، شاخص سالمندی و هرمهای سنی استفاده شده است. مجموع شاخصها بیان کننده آنند که با توجه به وضعیت ثبات و گاهی افزایش باروری به همراه کاهش اساسی مرگ و میر کودکان و نوزادان درسالهای قبل از 1365، ساخت سنی کشور جوان و موضوع سالخوردگی جمعیت کشور مطرح نبوده است. بعد از آن و با کاهش اساسی و منحصر به فرد باروری در مدت زمان حدود یک دهه، ساخت سنی کشور هم به سرعت تغییر کرد و جمعیت به شدت به سمت سالخورده شدن پیش رفت. در حال حاضر هنوز جمعیت کشور از جهت شاخصهای سالخوردگی، سالخورده به حساب نمی‌آید ولی تا دو دهه آینده ساخت آن سالخورده خواهد شد و با یک جمعیت عظیم بالای 64 ساله یعنی حدود 9 درصد کل جمعیت در سال 1405 مواجه خواهیم شد. پیش‌بینی‌های دورتر برای اول نیمه قرن 21 میلادی (سال 2050)، تصویری از جمعیت بسیار سالخورده را با شاخص سالخوردگی حدود 170 برای ایران ترسیم می‌کند. آمادگی مواجهه با چنین وضعیتی و مهیا نمودن برنامه‌ها و سیاستهای متناسب باید از اولویتهای اصلی برنامه‌ریزان باشد.

مقدمه

جمعیت‌های انسانی، جمعیت‌هایی متکثر و ناهمگن هستند. آنها بر مبنای ویژگیهایی چون سن، نژاد، جنسیت، گروههای قومی، پایگاه اقتصادی-اجتماعی، مدرک تحصیلی، محدوده‌های جغرافیایی و ... از همدیگر متمایزند. جمعیت‌شناسان نیز جمعیت‌ها را بر مبنای برخی ویژگیهای قابل مشاهده، مورد مطالعه قرار می‌دهند. از آنجا که همه انسانها مثل هم نیستند، تمام جمعیت‌های انسانی یک ساختار خاص خود را دارند. جمعیت‌شناسان با بررسی ساخت جمعیت، به ویژگیهای متفاوت جمعیت‌ها و توزیع آنها در بین افراد پی می‌برند. به همین جهت، یکی از وظایف اصلی جمعیت‌شناسی در مورد تحلیل رشد (یا کاهش) جمعیت‌های انسانی و تغییرات در ساختار آنهاست (Macbeth and Callinson 2002: 18). در بین تمام ویژگیهای جمعیت‌های انسانی، سن و جنس به عنوان مهمترین و مرتبط‌‌‌ترین ویژگیها برای جمعیت‌شناسان مطرح است (Poston 2005: 19).

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

چکیده

پدیده های اجتماعی چندوجهی هستند و در بررسی آنها باید به این موضوع توجه کرد که از چه جنبه ای می  خواهیم آن را مورد بررسی قرار دهیم. طلاق به عنوان یک پدیده اجتماعی و از رویکردی جمعیت شناختی جهت اصلی این مقاله است. بررسی بین موضوعات مختلف جمعیتی و طلاق برخی وجوه موضوع را روشن می سازد. به جهت آنکه برخی جمعیت شناسی را یک علم آماری می دانند و حتی آن را علم میزانها نام نهاده اند، شاید بتوان محاسبه میزانهای جمعیت شناختی طلاق را از مهمترین وظایف جمعیت شناسی قلمداد کرد، بنابراین، بحث اندازه گیری و شاخصهای مختلف طلاق مطرح شده است. رابطه طلاق با سه مولفه اصلی جمعیتی یعنی باروری، مرگ و میر و مهاجرت نیز وظیفه مهم دیگری است که در این نوشتار دنبال شده است. رابطه بین طلاق و باروری و نیز مهاجرت و باروری بیش از رابطه طلاق با مرگ و میر به بحث گذاشته شده و در مورد آن تحقیق شده است. به صورت نظری، افزایش طلاق باعث کاهش باروری می شود اما در این رابطه به بحث اهمیت فرزندآوری در خانواده باید توجه کرد چرا که امروزه افزایش همخانگی در بسیاری از کشورهای توسعه یافته غربی این رابطه را تحت شعاع قرار داده اند. مهاجرت هم می تواند دوام زندگی زوجین را تحت تاثیر قرار دهد. معمولا افزایش مهاجرت در افزایش طلاق سهیم است. مرگ و میر در بین زوجین کمتر از ازدواج نکرده هاست. غالبا، افراد مطلقه و بیوه دارای میزانهای بالاتر مرگ و میر هستند هر چند این موضوع در مورد مردان بیش از زنان اثبات شده است. در روند انتقال جمعیت، در انتقال دوم به بحث تغییرات خانواده و افزایش طلاق به عنوان یکی از مولفه های آن، توجه زیادی می شود. از موضوعات مهم دیگر روند چرخه زندگی و تغییرات آن در طول زمان است. در این تغییرات موضوع جدایی زناشویی و ازدواج مجدد و تعداد تکرار آن به بحث گذاشته می شود. موضوعات دیگر همچون نسبتهای جنسی و سن ازدواج و اهمیت آنها در بحث طلاق مطرح و بررسی می شود.

جمعيت، آموزش و توسعه (با تأکيد بر اثرات آموزش بر متغیرهای جمعيت‌شناختي)

 تهيه شده توسط: سازمان ملل

 ترجمه‌ي: حسين ضرغامي

چکیده (مترجم)

این مقاله به بررسی یکی از مهمترین متغیرهای اقتصادی-اجتماعی موثر بر رفتارهای جمعیت‌شناختی یعنی آموزش یا تحصیلات می‌پردازد که به شیوه‌های گوناگون آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد. تحصیلات باعث به تأخیر انداختن ازدواج افراد می‌شود. همچنین سن شروع روابط جنسی [خارج از ازدواج] زنان را افزایش می‌دهد، هر چند موضوع در مورد مردان چندان مشخص نیست. سطح باروری در خانواده نیز رابطه بسیار قوی با سطح تحصیلات افراد به ویژه زنان دارد. میزان باروری زنان دارای تحصیلات بالا نسبت به زنان فاقد تحصیلات در کشورهای در حال توسعه حدود 3 فرزند کمتر است. این تفاوت در کشورهای در حال توسعه کمتر می‌باشد. در واقع، این تفاوتها بستگی به مرحله انتقال باروری یک جامعه دارد. در مراحل اولیه تفاوتها زیاد و در مراحل بعد تفاوتها کم می‌شود. برای افراد دارای تحصیلات بالاتر، بعد مطلوب خانوار کمتر می‌باشد و آنها تعداد فرزندان کمتری می‌خواهند. میزان استفاده از وسایل پیشگیری از بارداری به موازات افزایش سطح تحصیلات زیادتر می‌گردد. آموزش در بین قویترین عوامل موثر بر مرگ و میر و بهداشت قرار دارد. تقریباً همیشه افراد دارای تحصیلات بالا، سالمتر هستند، طول عمر بیشتری دارند و آگاهی آنها در مورد روشهای پیشگیری از عفونت HIV/ایدز بیشتر می‌باشد. میزان مرگ و میر کودکان زیر پنج ساله و مرگهای هنگام زایمان در زنان بیسواد یا دارای تحصیلات اندک نسبت به زنان دارای تحصیلات بالا، بیشتر می‌باشد و آنها آگاهی کمتری از شیوه‌های مراقبت بهداشتی و واکسیناسیون دارند. سطح تحصیلات به عنوان یکی از معیارهای اصلی کشورهای مهاجرپذیر دارای سیاستهای اقامتی بوده است. امروزه شمار روزافزونی از کشورهای مهاجرپذیر این سیاستها را اعمال می‌کنند. افراد بسیاری به قصد ادامه تحصیل در خارج از کشور دست به مهاجرت می‌زنند که عمدتاً شامل مردان می‌شوند. با اینهمه، تعداد زنان در بین دانشجویان خارجی در سالهای اخیر رو به فزونی گذاشته است. دانشجویان خارجی عمدتاً به کشورهایی می‌روند که با آنها پیوندهای جغرافیایی، زبانی، تاریخی و نهادی دارند. تأثیرات ذکر شده تا زمانی وجود دارند که دیگر متغیرها از قبیل شهرنشینی یا درآمد کنترل شده باشند.

منبع مقاله: ضرغامی، حسین، 1393، نگاهی به جامعه شناسی بوردیو: ورزش رزمی جامعه شناسی، مجله رشد آموزش علوم اجتماعی، دوره شانزدهم، شماره 3، سازمان پژوهش وزارت آموزش و پرورش.

برای دریافت اصل مقاله می توانید اینجا را کلیک کنید.

 زندگینامه

پیر بوردیو یکی از بزرگترین و پرکارترین محققان و نظریه‌پردازان علوم اجتماعی معاصر می‌باشد. بخش اعظم کارهای وی در نیمه دوم قرن بیستم صورت گرفته است. بیش از 35 کتاب و 400 مقاله را به رشته تحریر درآورد که به چندین زبان دنیا ترجمه شده است. وی مخالف زندگینامه‌پردازی بود و تاکید بیشتر بر سرگذشت ملتها داشت، به همین علت، در مورد زندگی خود اطلاعاتی به دیگران نداد، با اینهمه، در کتابی که بعد از مرگش منتشر شد، اطلاعاتی در مورد کودکی و خانواده‌اش ارایه نمود.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

منبع مقاله: میزرایی محمد و حسین ضرغامی، ۱۳۸۹، تحولات جمعيت‌شناختي آموزش ابتدايي کشور در سالهاي 85-1350، مجله بررسی های آمار رسمی ایران، سال ۲۱، شماره ۲، تهران: مرکز آمار ایران، صص ۱۸۱-۲۱۱.

تحولات جمعيت‌شناختي آموزش ابتدايي کشور در سالهاي 85-1350

 دکتر محمد ميرزايي*

حسين ضرغامي**

چکیده

آموزش ابتدایی کشور در دهه‌های اخیر تحولات جمعیت‌شناختی قابل توجهی را پشت سر گذاشته است. جمعیت دانش‌آموزی آن تا اوایل دهه‌ی 1370 به طور مداوم رشد داشته اما بعد از آن روند کاهشی را پیموده است. به دنبال این تغییرات، تعداد کارکنان و معلمین و تعداد آموزشگاه‌ها و کلاسهای این مقطع نیز تغییر کرده که در شاخص‌های جمعیت شناختی آموزش ابتدایی در سالهای مربوطه نمود یافته است. بسیاری از این شاخص‌ها از قبیل نسبت دانش‌آموز به معلم، تراکم دانش‌آموزی در کلاس و آموزشگاه و هزینه سرانه برای هر دانش‌آموز در دهه‌ی 1350 رو به بهبود بودند اما در دهه‌ی 1360 از استانداردهای لازم دور گشتند و مجدداً از اوایل دهه‌ی 1370 روند رو به بهبود خود را آغاز کردند. عوامل بلافصل تأثیرگذار بر این تغییرات شامل تحولات جمعیتی کشور و سطح پوشش تحصیل می‌شده است. بالا رفتن پوشش ثبت‌نام تا سال 1365 در مناطق شهری و تا سال 1375 در مناطق روستایی یک عامل بسیار تأثیرگذار بود. در این مدت اکثر کودکان لازم‌التعلیم محروم از تحصیل تحت پوشش آموزش پایه قرار گرفتند به گونه‌ای که شاخص نسبت جنسی دانش‌آموزان ابتدایی در اواخر دوره‌ی مورد بررسی برای کل کشور به زیر 105 کاهش یافت و سطح پوشش تحصیلی تقریبا کامل شد. در بین عوامل جمعیتی، کاهش مرگ و میر کودکان و نوزادان تا دهه‌ی 1370 یک عامل عمده افزایش جمعیت دانش‌آموزی در مقطع ابتدایی بود. تأثیر روندهای باروری تا این دهه کم بود ولی بعد از آن به مهمترین عامل تبدیل شد و کاهش شدید باروری از اواسط دهه‌ی 1360 منجر به کاهش قابل توجه جمعیت دانش‌آموزی ابتدایی در دهه‌ی 1370 گردید. مهاجرتهای خارجی در دهه‌ی 1360 که تعداد قابل توجهی پناهنده افغانی و عراقی به کشور وارد شد تأثیراتی بر روندهای جمعیت‌شناختی آموزش ابتدایی گذاشت. در بعد مهاجرتهای داخلی، روند شهری شدن جمعیت دانش‌آموزان ابتدایی یکی از پیامدهای آن به شمار می‌رود به طوری که رشد جمعیت دانش‌آموزی در مناطق شهری تا سال 1375 به رغم کاهش باروری سالهای قبل ادامه پیدا کرد. روندهای کاهشی در حوزه‌ی جمعیت‌شناختی آموزش ابتدایی تا اواخر دوره‌ی مورد بحث ادامه یافت ولی با توجه به موضوع گشتاور جمعیتی و افزایش مجدد موالید پیش بینی می‌شود که در آینده‌ای نزدیک دوباره شاهد افزایش جمعیت دانش‌آموزی در این مقطع باشیم. به هر حال، اکنون می‌توان گفت رشد جمعیت دانش‌آموزی تقریباً برابر با رشد جمعیت لازم‌التعلیم شده و عامل پوشش تحصیلی برخلاف گذشته تأثیر چندانی ندارد.

 نوشته شده توسط: حسین ضرغامی 

منبع مقاله: ضرغامی، حسین، ۱۳۸۸، نگاهی به تحولات شهرنشینی و مهاجرت در ایران، مجموعه مقالات پنجمین همایش جمعیت با عنوان "مهاجرت در ایران"، تهران: مرکز آمار ایران.

چکیده

شهرنشینی در سطح دنیا به تازگی به سطح بیش از 50 درصد رسیده و روند افزایشی آن قابل پیش‌بینی است. بخش اعظم شهرنشینی در دهه‌های اخیر، به خاطر افزایش شهرنشینی در کشورهای در حال توسعه‌ بوده است. عموم کشورهای توسعه‌یافته، اکنون، به سطوح بالای شهرنشینی دست یافته و نقش کشورهای در حال توسعه در افزایش درصدهای شهرنشین بیشتر است که در آینده بیشتر نیز خواهد شد. عوامل متعددی در این فرایند دخیل می‌باشند که از مهمترین آنها مهاجرت به شهرها به ویژه مهاجرتهای روستا-شهری است. در کشور ما ایران هم جمعیت شهرنشین رشد قابل ملاحظه‌ای در مدت زمان حدود نیم قرن تجربه کرده و در دوره‌ی 85-1335 بیش از 8 برابر شده است که درصد شهرنشینی را به بیش از 2 برابر افزایش داده است. بیشترین رشد سالیانه در فاصله‌ی 65-1355 به وقوع پیوسته است. از جهت طبقه‌بندی جمعیتی شهرها، دسته‌ی شهرهای کوچک با جمعیت کمتر از 25 هزار نفر، از جهت تعداد در طول دوره‌ی سرشماریها رشد داشته اما از جهت سهم در جمعیت شهری کشور کاهش قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. در مقابل، سهم جمعیت شهرهای بزرگ و کلانشهرها افزایش یافته است. کلانشهر تهران، به عنوان مرکز جذب جمعیتی در این دوره‌ها عمل کرده و با بقیه‌ی شهرهای بزرگ از جنبه‌ی جمعیتی، فاصله‌ی قابل ملاحظه‌ای داشته است. شاخص اولویت شهری، همواره بیش از 1 بوده هر چند تفاوتهای زیادی بین مناطق و استانهای کشور وجود داشته است که شاخصهای شهرنشینی این تفاوتها را به طور دقیقتر نشان می‌دهند. در همین مدت، مهاجرتها سهم متفاوتی را در افزایش شهری داشته‌اند. در سطح کشور بیشترین تأثیر مهاجرتها در رشد شهری، در دوره‌ی 65-1355 ملاحظه گردیده که بیش از 50 درصد بوده است. درصد بالای شهرنشینی مهاجران حکایت از گرایش آنها به سمت شهرها دارد به گونه‌ای که از سال 1375، جمعیت روستایی کشور با کاهش مواجه گشته است. شهر تهران و کرج به عنوان دو قطب اصلی مهاجرپذیری، به ویژه در دهه‌های اخیر مطرح بوده و رشد شدید جمعیت کرج از همین منظر قابل تحلیل است. در سالیان اخیر نیز پدیده‌ی مهاجرت شهر به شهر نمود بیشتری پیدا کرده که طبیعتا از سمت شهرهای کوچک و محروم به سمت شهرهای برخوردار بوده است و تعداد شهرهای بیش از 100 هزار نفر را به سرعت افزایش داده است. انتظار می‌رود روندهای شهرنشینی در کشور همچنان ادامه یابد ولی سرعت آن نسبت به گذشته کاهش خواهد یافت.

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

نظریه انتقال یا گذار جمعیت یکی از مهمترین، با نفوذترین و پایدارترین نظریه‌های مطرح در جمعیت‌شناسی است و به عنوان یک مفهوم محوری در جمعیت‌شناسی شناخته می‌شود. ادبیات زیادی در مورد ماهیت و علل این پدیده وجو دارد و مطالعات متعددی در کشورهای گوناگون بر اساس آن انجام شده است. نظریه انتقال ارتباط تحولات جمعیتی با فرایند نوسازی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را روشن می سازد و ضمن تجزیه و تحلیل گذشته و حال، آینده را پیش بینی می نماید. انتقال جمعیت یک فرایند است و می‌تواند در جوامع مختلف، متفاوت باشد. با استفاده از این نظریه، امکان پیش بینی آینده فراهم می شود.

 نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

منبع مقاله: ضرغامی‌، حسین، ۱۳۸۹، ارزیابی سرشماری سال 1385 کل کشور در مناطق شهری و روستایی به تفکیک جنسیت، فصلنامه جمعیت، شماره ۷۲-۷۱، تهران: سازمان ثبت احوال کشور. صص ۱۳۰-۱۰۳

مقاله در فرمت پی دی اف از اینجا قابل دانلود است. 

چکیده

پس از هر سرشماری و گردآوری داده‌ها، باید به ارزیابی آنها پرداخت تا مشخص گردد که اطلاعات به دست آمده از درستی و کارآیی لازم برخوردارند یا خیر. روش‌های ارزیابی داده‌های سرشماری متنوع اند. برخی از این روش‌ها، متکی به داده‌های به دست آمده از همان سرشماری هستند که در این مقاله، بر همین روش‌ها تأکید شده و به ارزیابی سرشماری سال 1385 کل کشور به تفکیک جنسیت در مناطق روستایی و شهری پرداخته شده است. در این بررسی، روش‌ها و شاخص‌هایی چون شاخص ویپل، شاخص مایرز و هرم سنی به تفکیک سنین منفرد در ارزیابی سرشماری بر مبنای سنین منفرد به کار گرفته شد و معلوم گردید که تمایل به گرد کردن و اشتباه گزارش دادن سن به طور کلی به مقدار کم وجود دارد ولی با افزایش سن تشدید می‌گردد. شاخص نسبت جنسی، شاخص نسبت سنی و شاخص ارقام ترکیبی سازمان ملل در ارزیابی سرشماری بر مبنای گروه‌های سنی 5 ساله مورد مطالعه قرار گرفت.  بر اساس شاخص نسبت جنسی مشخص شد که انحراف از الگوی مورد انتظار در سنین کمتر از 50 سالگی فقط در گروه سنی 24-20 ساله مناطق شهری تا حدی زیاد است و در بقیه‌ی سنین به الگو نزدیک است. در سنین بالاتر از 50 سالگی هم انحراف تشدید می‌شود. شاخص نسبت سنی حکایت از انحراف از 100 در دو گروه سنی 19-15 و 24-20 ساله در بین همه‌ی گروه‌ها داشت. شاخص ارقام تلفیقی نیز بهبودی در داده‌ها را آشکار ساخت. نتیجه آنکه، نیاز به تسطیح و تصحیح داده‌های سرشماری در سنین بالا در تمام گروه‌ها به ویژه زنان در مناطق روستایی احساس می‌شود.