X
تبلیغات
مطالعات جمعیتی - معرفی مراجع و کتب جمعیت شناسی

مطالعات جمعیتی

وبلاگی در زمینه جمعیت شناسی، آمار و روشهای تحقیق و دیگر زمینه های مرتبط

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: سایت انجمن جمعیت شناسی ایران

این کتاب شامل مقاله‌های مستقلّ جمعیّت‌شناختی پروفسور حسن سرایی استاد جمعیّت‌شناسی دانشگاه علّامه طباطبایی می‌باشد که در پاییز 1392 از سوی انتشارات مؤسّسه‌ی مطالعات و پژوهش‌های جمعیّتی آسیا و اقیانوسیه چاپ و منتشر شده است. در پیشگفتار کتاب، از زبان نویسنده چنین می‌خوانیم: «منشأ اغلب مقاله‌ها، کتاب‌های رهاشده، ناتمام و چاپ‌شده‌ی نویسنده است... چند مقاله از مقاله‌های این مجموعه تا حدودی و با تغییراتی در کتاب «جمعیّت‌شناسی: مبانی و زمینه‌ها» پوشش داده شده است. از این‌رو، در لحاظ‌کردن آن‌ها در این مجموع تردید داشتم. در نهایت، به توصیه‌ی همکاران علمی در دانشکده‌ی علوم اجتماعی دانشگاه علّامه طباطبایی و مرکز مطالعات جمعیّتی آسیا و اقیانوسیه و همچنین به لحاظ ارزش تاریخی مقاله‌های مزبور بر آن شدم که آن‌ها را هم در این مجموعه بیاورم...» نویسنده باز هم در توصیف کتاب می‌نویسد: «در بازبینی مقاله‌ها، به اصلاحات جزئی و ویرایشی اکتفا گردید. به تعبیر دیگر، سعی شد مقاله‌ها تقریباً بدون تغییر ارائه گردند. با این کار، سیر تحوّلات فکری نویسنده و مقتضیات زمان ـ نگرانی‌های برخاسته از «شرایط بحران» بخصوص در نیمه‌ی دوّم دهه‌ی 60 و اوایل دهه‌ی 70 ـ بهتر منتقل شده و خواننده با مطالعه‌ی آن‌ها بهتر می‌تواند شرایط آن زمان را درک کند...» مقاله‌ها در دو مقوله‌ی وسیع موضوعی و روشی تقسیم شده است. مقاله‌های موضوعی شامل 11 مقاله و مقاله‌های روشی شامل هفت مقاله است. بی‌‌تردید، ابن اثر نیز مانند سایر آثار منتشرشده‌ی نویسنده، یکی از مؤثّرترین و مفیدترین کتاب‌ها در حوزه‌ی جمعیّت‌شناسی می‌باشد و نقش مهمّی در گسترش دانش و بینش جمعیّت‌شناختی در میان جامعه‌ی دانشگاهی جمعیّت‌شناسی خواهد داشت.

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و ششم آبان 1392ساعت 20:20  توسط Hossein Zarghami  | 

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

این متن برگرفته از گزارشی با همین نام است.

مقدمه

هر چند اظهارنظر، ارائه خط مشي و راهبرد درباره موضوعات مرتبط با جمعيت و تبيين پديده هاي جمعيتي، سابقه طولاني و به هزاره هاي پيشين برمي گردد.اما در نيمه دوم قرن هفدهم جان گرانت با مطالعه علمي مرگ و مير پيشقدم کار تجربي در جمعيت شناسي شد و توماس روبرت مالتوس در شرايط بعد از انقلاب صنعتي با مطرح کردن رشد فزاينده جمعيت به عنوان يک مشکل اساسي ،حال و هواي تازه اي به مباحث جمعيتي داد.

فراهم شدن آمار و اطلاعات جمعيتي از يک سو و توجه به موضوع جمعيت و اهميت روزافزون آن از نظر اقتصادي ،اجتماعي و سياسي از سوي ديگر، توجه مراکز ومحافل علمي و دانشگاهي را بيش از پيش متوجه جمعيت شناسي نمود، به طوري که از اواسط قرن نوزدهم زمينه تثبيت جمعيت شناسي به عنوان يک رشته علمي فراهم گرديد. جمعيت شناسي، مانند ساير رشته هاي علوم اجتماعي، طبيعتي ميان رشته اي دارد


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و نهم فروردین 1391ساعت 21:9  توسط Hossein Zarghami  | 

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

این کتاب از سوی انتشارات دانشگاه بوعلی سینا در شمارگان 1000 نسخه در پاییز 1390 چاپ و منتشر شده است. در مقدّمه‌ی کتاب آمده است: جمعیّت‌شناسي مطالعه‌ي جمعیّت، افزايش آن از طريق مواليد و مهاجرت به داخل و كاهش آن از طريق مرگ‌ومير و مهاجرت به خارج است. در مفهوم وسيع آن، جمعیّت‌شناسي مطالعه‌ي عوامل مؤثّر بر تغييرات جمعیّت و تأثير جمعیّت بر جهان اطراف ماست. این عوامل متفاوتند؛ بعضي از آن‌ها (مانند طول عمر) منشأ زيستي و ژنتيك دارند، امّا برخي ديگر (مانند علل محيطي مرگ يا هنجارهاي اجتماعي مؤثّر بر باروري) ماهيّت اقتصادي اجتماعي دارند. تأثير عوامل جمعیّتي را مي‌توان در زمينه‌هاي مختلف مشاهده کرد. براي مثال، جمعیّتي كه به سمت سالخوردگي مي‌رود ممكن است تأثيرات سوئي بر تركيب نيروي كار داشته باشد. يك تغيير عمده در شمار مواليد سالانه تأثير مهمّي بر نظام آموزشي سال‌هاي آتي خواهد داشت. رشد جمعیّت نيز ممكن است به تنهايي تأثير سوئي بر ظرفيّت حمل كره‌ی زمين داشته باشد و دست‌كم تعيين‌كننده‌ی عمده‌اي در كمّيت و كيفيّت محصولات كشاورزي‌اي كه در نهايت بايد توليد شود باشد. بنابراين، از ديدگاه‌هاي مختلف مي‌توان عوامل جمعیّتي را مورد مطالعه قرار داد. براي همين است كه جامعه‌شناسي جمعیّت و اقتصاد جمعیّت به عنوان دو حوزه‌ي مهم در مطالعات جمعیّتي درآمده‌اند.


ادامه مطلب
+ نوشته شده در  دوشنبه دهم بهمن 1390ساعت 23:17  توسط Hossein Zarghami  | 

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

روش های مقدماتی تحلیل جمعیت (با تاکید بر باروری و مرگ و میر)
نویسنده : حسن سرایی
موضوعات : جمعیت‌شناسی - روش‌شناسی,تنظیم خانواده

  • تعداد صفحه: 224
  • نشر: دانشگاه تهران، موسسه انتشارات و چاپ (26 آبان، 1388)
  • شابک: 978-964-03-4562-7
  • قطع کتاب: وزیری
  • وزن: 550 گرم
  • مقدّمه

    جمعیّت‌‏شناسی علمی است که به مطالعه حجم، توزیع و ترکیب جمعیّت و چگونگی تغییر این عوامل در طول زمان (یا پویایی جمعیّت) می‏‌پردازد. دو حوزه‌ی اصلی را می‏‌توان در مطالعه و تحلیل جمعیّت مشخّص نمود: ایستایی‌‏شناسی جمعیّت و پویایی‏‌شناسی جمعیّت. ایستایی‏‌شناسی جمعیّت، در واقع همان تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت است. به اختصار، تقسیم‌بندی جمعیّت به زیرگروه‌های فرعی‏‌تر بر پایه‌ی ویژگی‏‌های فردی (مانند سن و جنس و ...)، اجتماعی (مانند سواد و تحصیلات و ...)، اقتصادی (مانند درآمد و ...) و جغرافیایی (مانند محلّ سکونت و ...)، را توزیع و ترکیب جمعیّت گویند. در مقابل، پویایی‏‌شناسی جمعیّت مطالعه‌ی عوامل تغییرات جمعیّتی و یا به تعبیر روشن‏‌تر، مطالعه‌ی عواملی است که ثبات یا سرعت تغییر آن‌ها بلافاصله بر حجم، توزیع و ترکیب جمعیّت اثر می‏‌گذارد. باروری و مرگ‏‌ومیر دو واقعه‌ی حیاتی اصلی هستند که در شاخه‌ی پویایی جمعیّت مطرح می‏‌شوند. دو اثر مرتبط و تقریبا مکمّل یکدیگر که توسّط دکتر حسن سرایی، استاد جمعیّت‏‌شناسی دانشگاه علّامه طباطبایی، با عنوان "روش‏‌های مقدّماتی تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت با تأکید بر ترکیب سنّی جمعیّت" و "روش‏‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت با تأکید بر باروری و مرگ‏‌ومیر" تألیف گردیده است، به ترتیب روش‏‌های تحلیل در شاخه‌ی ایستایی‏‌شناسی و پویایی‏‌شناسی جمعیّت را معرّفی و توضیح داده‏‌اند. هر دو عنوان کتاب یاد‌شده بیش‌تر جزء متون درسی و آموزشی در مقطع کارشناسی محسوب می‏‌شوند که مخاطبین آن را عمدتا دانشجویان درس روش‏‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت تشکیل می‏‌دهند. بنابراین، هدف اصلی از تألیف این دو کتاب، آشنایی دانشجویان با تکنیک‏‌ها و روش‏‌های ساده‌ی تحلیل داده‏‌های جمعیّتی در دو حوزه‌ی مهمّ ایستایی‏‌شناسی و پویایی‏‌شناسی جمعیّت است.

    معرّفی کتاب‏‌ها

    الف) روش‏‌های مقدّماتی تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت با تأکید بر ترکیب سنّی جمعیّت

    همان‌گونه که عنوان کتاب نیز گویای آن است، کتاب "روش‌‏های مقدّماتی تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت با تأکید بر ترکیب سنّی جمعیّت" به معرّفی و تشریح روش‌‏های ایستایی‏‌شناسی جمعیّت و یا به بیان دقیق‌تر به روش‌‏های تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت پرداخته است. چاپ نخست این اثر در سال 1382 توسّط انتشارات دانشگاه علّامه طباطبایی با شمارگان 3000 نسخه و در 197 صفحه با قطع وزیری منتشر گردیده است و ویراستاری علمی آن را سرکار خانم ناهید درودی‏‌آهی عهده‌دار بوده‏‌اند. مطالب این کتاب در پنج فصل و یک پیوست سازماندهی شده است. فصل اول کتاب تمایز موجود میان ایستایی‏‌شناسی جمعیّت را در برابر پویایی‏‌شناسی جمعیّت مطرح کرده و در ضمن به معرّفی وجوه اشتراک و افتراق میان توزیع و تركيب جمعیّت و روش‏‌های مشترک تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت پرداخته است. تمرکز ویژه‌ی کتاب در چهار فصل بعدی بر ترکیب سنّی جمعیّت است. در فصل دوم کتاب ملاحظات کلّی مرتبط با ترکیب سنّی جمعیّت مطرح گردیده و ضمن آن به تعاریف، اندازه‏‌گیری، شیوه‌ی طبقه‏‌بندی رایج سن در سرشماری‏‌ها و هم‌چنین روش‏‌های ارزیابی کیفیّت آمارهای ترکیب سنّی جمعیّت اشاره گردیده است. فصل سوم، روش‏‌های مقدّماتی تحلیل ترکیب سنّی جمعیّت را با اشاره به شاخص‏‌های مورد استفاده در توصیف و مقایسه‌ی دو ترکیب سنّی مطرح می‏‌کند و به بحث و بررسی پیرامون شاخص‏‌های نسبت وابستگی سنّی و شاخص‏‌های مطالعه‌ی سالخوردگی جمعیّت و هرم‏‌های سنّی ـ جنسی جمعیّت می‏‌پردازد. فصل چهارم کتاب به ارزیابی آمارها برحسب سنّین منفرد پرداخته و پس از معرّفی شاخص‌‏های مربوط به اشتباه در آمارهای سنّی جمعیّت، به راه‏‌های مقدّماتی تعدیل و تصحیح آمارهای ترکیب سنّی جمعیّت برحسب سنّین منفرد اشاره می‏کند. در فصل پنجم که آخرین فصل کتاب را تشکیل می‏دهد، روش‏های جمعیّت‏شناختی تشخیص و تعدیل آمارهای سن برحسب گروه‌های سنّی پنج‌ساله (نظیر تحلیل نسبت‏‌های جنسی، تحلیل نسبت‏‌های سنّی و نسبت‏‌های بازماندگی بین دو سرشماری) معرّفی شده و سپس به روش‏‌های ابتدایی تعدیل این آمارها اشاره می‏‌گردد. علاوه بر فصول فوق، کتاب دارای یک پیوست است. در پیوست کتاب گزیده‏‌ای از ضرایب مورد استفاده برای درون‏‌یابی و تقسیم جمعیّت گروه‌های سنّی به سنّین خُردتر آورده شده و همراه با آن، مثال‏‌های عملی از کاربرد این ضرایب در رابطه با سرشماری‏های ایران نشان داده شده است. دو نمونه از ضرایب درون‏یابی جمعیّت، ضرایب اسپراگ و ضرایب کروپ و کینگ هستند که در تقسیم جمعیّت گروه‌های سنّی پنج‌ساله به سنّین منفرد یا تقسیم گروه‌های سنّی ده‌‏ساله به دو گروه سنّی پنج‌ساله کاربرد دارند و در پیوست کتاب مطرح گردیده‏‌اند.

    ب) روش‌‏های مقدّماتی تحلیل جمعیّت با تأکید بر باروری و مرگ‌‏ومیر

    در کتاب دوم یعنی "روش‏‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت با تأکید بر باروری و مرگ‏‌ومیر"، بیش‌تر به روش‏‌های تحلیلی باروری و مرگ‏‌ومیر پرداخته شده است که هر دو در حوزه‌ی پویایی‏‌شناسی جمعیّت قرار می‏‌گیرند. این اثر، برای اولین بار در سال 1381 توسّط مؤسّسه‌ی انتشارات و چاپ دانشگاه تهران با شمارگان 2000 نسخه و در 224 صفحه با قطع وزیری منتشر گردیده است. مطالب این اثر نیز در پنج فصل سازماندهی شده است. فصل اول به مقدّمه و کلیات اختصاص دارد و مفاهیم و روش‌‏های عمومی پویایی‏‌شناسی جمعیّت را به طور کلّی مطرح می‏‌کند. در این فصل، مفهوم نرخ یا میزان به عنوان شاخص اصلی تحلیل در حوزه‌ی پویایی‏‌شناسی جمعیّت معرّفی می‏‌شود و تفاوت میزان‌ها در مطالعه‌ی طولی و مقطعی تشریح می‏‌گردد. فصل دوم و سوم کتاب به روش‌هاي مقدّماتي تحليل مرگ‌ومير و شاخص‏‌های آن اختصاص دارد. محوریّت اصلی فصل دوم کتاب معرّفی میزان‌های مرگ‏‌ومیر، به ویژه میزان خام و میزان اختصاصی مرگ بر حسب سن و ارتباط بین آن‌هاست. در این فصل هم‌چنین اشاره‏‌ای به استاندارد‌کردن میزان‌های خام مرگ و میزان‌های اختصاصی مرگ بر حسب علّت شده است. فصل سوم کتاب، مقوله‌ی دیگری از شاخص‏‌های مرگ‏‌ومیر یعنی پارامترهای جدول عمر و شاخص‏‌های مرگ‏‌ومیر بدست‌آمده از آن را مورد بحث قرار می‏‌دهد و به معرّفی مقدّماتی و مختصری پیرامون ساختار متعارف جدول عمر و کاربردهای آن ـ از جمله محاسبه‌ی احتمال مرگ و بازماندگی و تفسیر جدول عمر به عنوان جمعیّت ایستا و پایا ـ می‏‌پردازد. فصل چهارم و پنجم کتاب نیز به روش‏‌های تحلیل باروری و تجدیدنسل اختصاص دارد. در فصل چهارم شاخص‏‌های اساسی باروری نظیر میزان خام ولادت، میزان عمومی باروری، میزان‌های اختصاصی باروری برحسب سن و میزان کلّی باروری معرّفی و روابط موجود بین میزان‌های باروری علاوه بر شیوه‌ی منطقی و ریاضی به شیوه‌ی آماری نیز تشریح و مورد بحث قرار گرفته است. در آخرین فصل از کتاب نیز به مفاهیم، مفروضات و شیوه‌ی محاسبه‌ی میزان‌های ناخالص و خالص تجدیدنسل و رابطه‌ی بین آن‌ها اشاره شده و ارتباط میزان‌های تجدیدنسل با رشد جمعیّت در یک جمعیّت پایا مورد بحث قرار گرفته است.

    این کتاب دارای سه پیوست است. در پیوست 1، گزیده‌‏ای از جدول‏‌های منطقه‌‏ای الگوی مرگ‌‏ومیر (مجموعه غرب) و هم‌چنین گزیده‏‌ای از جمعیّت‏‌های پایا برای زنان آورده شده است. جدول‏‌های الگوی مرگ‏‌ومیر بر اساس تجربه‌ی مرگ‏‌ومیر در مناطق و کشورهای وسیعی از دنیا و متناسب با سطوح متفاوتی از مرگ‏‌ومیر و امید به زندگی ساخته شده‏‌اند و کاربردهای متعدّدی در تحلیل‏‌های جمعیّت‏‌شناختی دارند. در پیوست 2 کتاب، مفاهیم و اصطلاحات تخصّصی مورد استفاده در کتاب به صورت فارسی به انگلیسی آورده شده است. در پیوست 3، طبقه‏‌بندی (55 گانه) بین‏‌المللی علل مرگ به صورت انگلیسی به فارسی آورده شده است.

    ارزیابی

    کتاب "روش‌‏های مقدّماتی تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت با تأکید بر ترکیب سنّی جمعیّت" و هم‌چنین کتاب "روش‏‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت با تأکید بر باروری و مرگ‌‏ومیر" را باید جزء منابع اصلی و ارزشمند جمعیّت‏‌شناسی در ایران قلمداد نمود که تاکنون به رشته‌ی تحریر درآمده است. آثار مورد بحث، بیش‌تر جزء متون آموزشی محسوب می‏‌شوند که مخاطبان اصلی آن را به ویژه دانشجویان درس روش‏‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت تشکیل می‏‌دهند. این دو کتاب بر روی همدیگر بخش عمده‏‌ای از محتوا و موضوع درس روش‏‌های مقدّماتی تحلیل جمعیّت را پوشش می‏‌دهند.

    در نگارش آثار، نویسنده از قلمی روان و توانا برخوردار بوده و قادر است به سادگی و روشنی پیام و مطالب مورد نظرش را به مخاطبانش انتقال دهد. با توجّه به این‌که موضوع اصلی هر دو کتاب را عمدتاً مباحث تکنیکی شکل می‏‌دهد، برخورداری از این ویژگی، یک مزیّت مهم و مثبت برای آن آثار به شمار می‏‌رود. علاوه‏ بر این، شیوه‌ی سازماندهی مطالب در هر دو اثر از نظم و آراستگی مطلوبی برخوردار است و بین فصل‏‌ها نیز به لحاظ موضوعی و مفهومی ارتباط و انسجام منطقی و مناسبی وجود دارد. دنبال‌کردن مثال‏‌های ملموس با تأکید بر داده‏‌های جمعیّتی ایران نشان می‏‌دهد که نویسنده در طرح مباحث، علاوه بر اهداف آموزشی، به کاربردپذیری آن‌ها در حوزه‌ی جمعیّت‏‌شناسی ایران نیز توجّه داشته است. پرسش‏‌ها و تمرین‏‌هایی که در انتهای هر یک از فصول کتاب ارائه شده، همسو با اهداف آموزشی کتاب و یک ویژگی مثبت برای آن به شمار می‏‌رود.

    با توجّه به این‌که مخاطبین اصلی این کتاب‏‌ها را دانشجویان تشکیل می‏‌دهند، بررسی جداگانه محتوای کتاب‏‌ها ضروری به نظر می‏‌رسد. در مجموع کتاب "روش‌‏های مقدّماتی تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت با تأکید بر ترکیب سنّی جمعیّت" به خوبی روش‏‌های تحلیل در حوزه‌ی ایستایی‏‌شناسی جمعیّت را معرّفی کرده است. نحوه‌ی برخورد نویسنده با موضوع و شیوه‌ی ارائه‌ی مطالب در این کتاب سبکی را دنبال نموده که در آثار و منابع مشابه کم‌تر به چشم می‏‌خورد و در نوع خود جالب توجّه می‏‌نماید. بررسی کلّی محتوا و مطالب کتاب نشان می‏‌دهد که سه فصل نخست کتاب، روش‌‏های تحلیل توزیع و ترکیب جمعیّت را دنبال می‏‌کند و مطالب آن برای پوشش سرفصل درس روش‌‏های مقدّماتی تحلیل جمعیّت مناسب به نظر می‏‌رسد. امّا دو فصل بعدی کتاب از حدود متعارف این درس فراتر رفته و به ارزیابی دقّت و کیفیّت اطّلاعات سنّی جمعیّت در سرشماری‏‌ها و روش‏‌های غیرمستقیم تعدیل و تصحیح آن اختصاص یافته است که معمولاً در درس کاربرد جمعیّت‏‌شناسی مطرح می‏‌شوند. با این وجود، مطالب دو فصل انتهایی در چارچوب موضوع اصلی کتاب و در امتداد مباحث قبلی مطرح گردیده‏‌اند.

    بررسی محتوای کتاب "روش‌‏های مقدّماتی تحلیل جمعیّت با تأکید بر باروری و مرگ‌‏ومیر" نیز گویای آن است که در این کتاب نیز همانند اثر قبلی، رویکرد نویسنده در پرداختن به روش‌‏های تحلیل در حوزه‌ی پویایی‏‌شناسی جمعیّت در نوع خود از تازگی برخوردار است. این ویژگی به شکل بارزتر آن، به ویژه در فصل نخست اثر با تفکیکی که نویسنده میان طرح مطالعه‌ی طولی و مقطعی و میزان‌های متناسب با آن ـ به عنوان نقطه شروع بحث خود ـ قائل گردیده نمود بیش‌تری دارد. این تمایزگذاری در فصل نخست کتاب، زمینه را برای درک نسبتاً آسان و روشن‌‏تر از مباحث برای خواننده در فصول بعدی کتاب فراهم ساخته است. بطور خلاصه، مطالب کتاب، متناسب با سرفصل درس روش‏های مقدّماتی تحلیل جمعیّت در مقطع کارشناسی، به خوبی روش‏‌های تحلیلی باروری و مرگ‌‏ومیر را ـ به عنوان دو مؤلّیفه مهمّ پویایی‏‌شناسی جمعیّت ـ معرّفی کرده است. با این وجود، یکی از خلأهای مشهود در این کتاب، عدم توجّه به مبحث مهاجرت به عنوان مؤلّفه‌ی سوم پویایی جمعیّت است. با توجّه به نقش تعیین‏‌کننده‌ و اهمیّت روزافزون مهاجرت‏‌ها و جابجایی‌‏های جمعیّتی در تحوّلات جاری جمعیّت، بنظر می‏‌رسد افزودن فصلی در ارتباط با روش‏‌های تحلیلی مهاجرت در چاپ‏‌های بعدی کتاب، بتواند به غنای بیش‌تر اثر کمک نماید. در مجموع، مطالعه‌ی این آثار نه تنها می‌‏تواند به عنوان یک منبع درسی برای دانشجویان مفید فایده باشد، بلکه کارشناسان، مجریان امر و تمامی افرادی که بنا به اقتضائات شغلی خود با موضوعات جمعیّتی سر و کار دارند، می‏‌توانند از مطالب کتاب بهره ببرند. علاوه‏ بر این، مطالعه‌ی کتاب می‏‌تواند مورد استفاده دانش‌پژوهان و محقّقینی قرار گیرد که در یکی از رشته‏‌های علمی مجاور، نظیر جامعه‏‌شناسی، آمار، جغرافیا، اقتصاد و ... به فعّالیت علمی مشغول‏‌اند و بنا به علائق پژوهشی خود به نحوی از آمارها، شاخص‏‌ها و تحلیل‏‌های جمعیّتی استفاده می‏‌نمایند.

    این مقاله در نشریه‌ی "کتاب ماه علوم اجتماعی"، ویژه‌ی جمعیّت‌شناسی، سال پانزدهم، دوره‌ی جدید، شماره‌ی 42 و 43، شهریور و مهر 1390، صص 36-34 چاپ شده است.

    + نوشته شده در  سه شنبه بیست و دوم آذر 1390ساعت 17:53  توسط Hossein Zarghami  | 

    تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

    گفتاری در باب جمعیت شناسی کاربردی

    ناشر : دانشگاه تهران نويسنده : دکتر محمد میرزایی مترجم : ندارد

    ١٣٨٥, ويرايش اول, چاپ چهارمشابك : ٩٦٤٠٣٤٥٦١Xوزن و نوع جلد : ٢٠٠ گرم، نرم

    مقدّمه

    در بررسي‌هاي جمعيت‌شناختي دو ركن اساسي وجود دارد؛ روش و تكنيك، آمار و اطّلاعات. جمعيت‌شناس همواره بايد به تكنيك‌ها و روش‌هاي تحقيق مجهّز باشد. روش‌ها و تکنیک‌های تحلیل جمعیّت را در یک دسته‌بندی کلی به روش‌های مستقیم و غیرمستقیم تقسیم می‌کنند. در روش‌های مستقیم، محقّق مسایل جمعیّتی از طریق دسترسی به آمارهای مطلوب و قابل‌اعتماد به محاسبه و تحلیل پدیده‌های جمعیّتی می‌پردازد. با این حال، در دنیای واقعی همواره شرایط ایده‌آل نیست و امکان دسترسی به آمارها و اطّلاعات دقیق و قابل اعتماد وجود ندارد. برای رفع این خلاء، روش‌های و تکنیک‌های غیرمستقیم جمعیّتی شکل گرفت. در استفاده از روش‌های غیرمستقیم، ابتدا بایستی به ارزیابی آمارها و داده‌ها پرداخت. چنان‌چه پس از ارزیابی اشکالاتی مشاهده شد بایستی به تصحیح آمارها پرداخت و سپس آن‌ها را مورد استفاده قرار داد. جمعیّت‌شناس محض[1]یکی از شاخه‌های جمعیّت‌شناس است که در آن تدوین روش‌ها، تکنیک‌ها و شاخص‌هایی برای مطالعه و تحلیل جمعیّت‌ها از محوریت قابل‌توجهی برخوردار است.

    معرّفی کتاب

    کتاب "گفتاری در باب جمعبت‌شناسی کاربردی" تألیف دکتر محمّد میرزایی استاد جمعیّت‌شناسی دانشگاه تهران با محوریّت روش‌های غیرمستقیم برآوردهای جمعیّتی سازمان یافته است. هدف از این کتاب آشنايي با روش‌هاي ارزيابي و تصحيح و تسطيح داده‌هاي جمعيتي با تأكيد بر آمارهاي سرشماري، استنباط ويژگي‌ها و برآورد شاخص‌‌هاي جمعيتي با استفاده از روش‌هاي غيرمستقيم در زمينه‌ي ازدواج، زادولد و باروري، مرگ‌ومير و در نهايت استانداردسازی شاخص‌هاي جمعيتي مي‌باشد. کتاب در دو بخش و شش فصل و یک ضمیمه تهیه شده است. چاپ اول کتاب در سال 1381 و چاپ پنجم آن در سال 1386 منتشر شد.

    در بخش نخست با عنوان "ارزیابی و تسطیح آمارهای جمعیّتی" از دو فصل تشکیل شده است. در فصل اول با عنوان "ارزیابی آمارهای جمعیّتی با تأکید بر گزارش سن و جنس" مؤلّف ضمن بیان انواع اشکالات و اشتباهات آمارهای سرشماری، بر ضرورت ارزیابی آمارها تأکید نموده و ضمن معرّفی روش‌های مستقیم و غیرمستقیم ارزیابی سرشماری، روش‌های مختلف ارزیابی گزارش سن و جنس و چگونگی کاربرد و استفاده از آن‌ها را به بحث گذاشته است. در فصل دوم با عنوان "تسطیح و تصحیح گزارش سن در سرشماری‌ها" روش‌های مختلف تسطیح اشتباهات گزارش سن (سنین منفرد و گروه‌های سنی منظم پنج‌ساله) معرّفی و چگونگی استفاده از آن‌ها را با ارایه‌ی مثال‌هایی توضیح داده است. تبدیل گروه‌های سنی منظم پنج‌ساله به سنین منفرد و معرّفی شاخص ناهم‌سانی یا شاخص عدم تشابه ساختمان سنی از موضوعات دیگر مطرح‌شده در این فصل است.

    بخش دوم با عنوان "روش‌های غیرمستقیم برآورد شاخص‌های جمعیّتی" فصل‌های سوم، چهارم، پنجم و ششم کتاب را دربر می‌گیرد. روش‌های غیرمستقیم برآوردهای جمعیّتی به منظور استفاده از اطّلاعات سرشماری‌ها و آمارهای ناقص تدوین شده است. در بسیاری از کشورها و مناطق دنیا، سرشماری هنوز تنها منبع اماری برای انجام برآوردهای جمعیّتی به ویژه در مقیاس استانی و منطقه‌ای است. در این بخش از کتاب مؤلّف تلاش کرده است تا ضمن معرّفی روش‌های غیرمستقیم برآورد شاخص‌های جمعیّتی در زمینه‌ی ازدواج و زناشویی، زادولد و باروری و مرگ‌ومیر، روش‌های استانداردسازی را با تأکید بر میزان خام مرگ‌ومیر توضیح دهد. در فصل سوم، پدیده‌ی ازدواج و زناشویی و شاخص‌های تحلیل آن مانند میانگین سن در ازدواج بار اول، پیشرسی ازدواج، عمومیت ازدواج و تجرد قطعی به بحث گذاشته شده است. روش هاینل برای محاسبه‌ی میانگین سن ازدواج از موضوعات محوری مطرح در این فصل است. فصل چهارم به موضوع زادولد و باروری اختصاص یافته و در آن شاخص‌ها و روش‌های مختلف برآورد زادولد و باروری از جمله نسبت کودک به زن، روش رله برای محاسبه‌ی شاخص‌های باروری با استفاده از نسبت کودک به زن و در نهایت روش بازماندگی معکوس برای برآورد شمار موالید بر اساس جمعیّت زیر 5 سال و 5 تا 9 ساله به بحث گذاشته شده است. فصل پنجم به موضوع مرگ‌ومیر اختصاص یافته است. در این فصل مؤلّف به معرّفی روش ویلیام براس برای برآورد احتمال مرگ بین سنین 0 تا xسالگی پرداخته و در پایان سنجه‌های مختلف جدول عمر و چگونگی محاسبه‌ی آن‌ها را معرّفی کرده است. در فصل ششم با عنوان استانداردکردن ارقام و شاخص‌ها، روش‌های مستقیم و غیرمستقیم استانداردسازی با تأکید بر میزان خام مرگ‌ومیر توضیح داده شده است.

    ارزیابی و نقد

    همان‌طور که در مقدمه‌ی کتاب آمده است، این کتاب در حد دو واحد درس دوره‌ی کارشناسی با محوریت تکنیک‌ها و روش‌های غیرمستقیم به مبحث جمعیّت‌شناس کاربردی پرداخته است. بنابراین، کتاب به خوبی پاسخگوی نیاز دانشجویان درس "کاربرد جمعیّت‌شناس" می‌باشد. از ویژگی‌ها و امتیازات بارز این کتاب، طبقه‌بندی موضوعات مورد بحث به صورت مشخص می‌باشد. این امر سبب کاهش سردرگمی و درک درست مخاطب از محتوای کتاب می‌شود. از دیگر امتیازات کتاب این است که مولف برای درک بهتر تکنیک‌ها و روش‌های مطرح‌شده و آموزش چگونگی کاربرد عملی آن‌ها، به ارایه‌ی مثال‌هایی بر مبنای داده‌های واقعی پرداخته و نحوه‌ی تفسیر نتیجه‌ی محاسبات را به خواننده می‌آموزد. این امر سبب شده است تا دانشجویان به خوبی ضمن درک روش‌های مطرح‌شده در فصل‌های مختلف کتاب، چگونگی استفاده از آن‌ها را در ارزیابی داده‌های سرشماری و نیز برآورد غیرمستقیم شاخص‌های جمعیّتی بیاموزند. چاپ تیترها با فونت درشت‌تر و برجسته‌تر و ارایه‌ی لیست جدول‌ها و نمودارها سبب شده است تا کاربران به راحتی بتوانند مطالب وموضوعات مورد نظر را بیابند. درج عنوان کتاب در صفحه‌های زوج و عنوان فصل در صفحه‌های فرد از ویژگی‌ها و امتیازات صفحه‌بندی کتاب است. نمایه‌ی کتاب که دربرگیرنده‌ی نمایه‌ی نام‌ها، جایها و مفاهیم است از دیگر امتیازات کتاب می‌باشد.

    با همه‌ی این‌ها، کتاب دارای اشکالاتی می‌باشد که برطرف‌ساختن آن‌ها دانشجویان را در استفاده‌ی عملی‌تر و کاربردی‌تر روش‌های ارزیابی و تصحیح داده‌های سرشماری و برآورد غیرمستقیم شاخص‌های جمعیّتی بیش‌تر رهنمون می‌شود. علی‌رغم ویژگی‌ها و امتیازاتی که به آن اشاره شد، سازماندهی کتاب از نظر شکلی یکدست و یکنواخت نیست. برای مثال، بخش نخست بدون هیچ مقدمه‌ای آغاز شده است در حالی که در بخش دوم مولف تلاش کرده است تا در قالب یک مقدمه زمینه‌ را برای ورود خواننده به مبحث روش‌های غیرمستقیم برآورد شاخص‌های جمعیّتی اماده سازد. چاپ منابع استفاده‌شده در تألیف این کتاب در قسمت ضمایم بر خلاف استانداردهای رایج در تألیف متون‌ علمی است. روش تهیه‌ی فهرست منابع هم در منابع فارسی و هم منابع انگلیسی می‌بایست به صورت Hanging انجام می‌شد. به نظر می‌رسد که این کار به صورت اشتباه انجام شده است. استفاده از نشانه‌ی ـ در ابتدای هر منبع در قسمت منابع فارسی و عدم استفاده از آن در منابع لاتین باعث نوعی ناهم‌خوانی شکلی در تهیه‌ی فهرست منابع کتاب شده است. اگرچه در هر حال تهیه‌ی لیست منابع استفاده‌شده به شکلی که در کتاب آمده درست نمی‌باشد. در میان منابع انگلیسی، منابعی ارجاع داده شده است که در متن کتاب به صورت مستقیم مورد استفاده قرار نگرفته است. بهتر بود این دسته از منابع که به صورت غیرمستقیم مورد استفاده‌ی مؤلّف قرار گرفته، به صورت جداگانه و با عنوان "منابعی که غیرمستقیم در تهیه‌ی کتاب از آن‌ها استفاده شده" لیست می‌شدند. از نظر شکلی و ظاهری تغییری در چاپ‌های مکرر کتاب صورت نگرفته است. جدول‌ها، شکل‌ها و نمودارها در چاپ‌های مختلف کتاب به یک صورت می‌باشند. انتظار می‌رفت دست‌کم در چاپ‌های اخیرتر، جدول‌ها و شکل‌ها ویرایش شوند و متفاوت از چاپ اول باشند.

    از نظر محتوایی اگرچه نویسنده تلاش کرده است مجموعه‌ای منسجم از روش‌های مختلف ارزیابی، تصحیح و برآورد غیرمستقیم شاخص‌های جمعیّتی را ارایه دهند، ولی به نظر می‌رسد در مواردی این کار به طور ناقص صورت گرفته است. برای مثال، هرچند مؤلّف سعی کرده‌اند با ارایه‌ی مثال‌هایی چگونگی محاسبه‌ی عملی شاخص‌های مورد نظر را به دانشجو آموزش بدهند، اما در مواردی، برای مثال شاخص عدم تشابه ساختمان سنّی در صفحه‌ی 71-70، این کار صورت نگرفته و همین باعث سردرگمی دانشجو می‌شود زیرا برخلاف رویه‌ی رایج در تألیف کتاب از ابتدا تا انتها می‌باشد. بنابراین، معلوم نمی‌شود که معرّفی این شاخص با چه هدفی بوده و چه استفاده‌ی عملی از آن می‌توان نمود. در فصل پنجم ـ صفحه‌ی 117ـ متغیّرها و شاخص‌های تشکیل‌دهنده‌ی جدول عمر هرچند مختصر معرّفی شده است. با توجه به این‌که دانشجویان درس جمعیّت‌شناس کاربردی پیش‌تر درس روش‌های مقدماتی تحلیل جمعیّت را به عنوان پیش‌نیاز این درس می‌گذرانند، موضوع فوق در روش‌های تحلیل جمعیّت با تفصیل مورد بحث قرار می‌گیرد و دانشجویان با تعریف و چگونگی محاسبه‌ی همه‌ی سنجه‌های جدول عمر آشنا هستند. بنابراین، طرح این موضوع برای دانشجو تکراری بوده و مدرسین در دانشگاه‌های مختلف ناگزیرند که از آن بگذرند. استانداردسازی ارقام و شاخص‌ها از موضوعات مهم و اساسی در حوزه‌ی جمعیّت‌شناس کاربردی است. روش‌هاي استانداردسازي به خاطر نقش و اهميّتي كه در تحليل‌هاي جمعيّت‌شناختي دارند، در سطح وسيعي در متون درسي جمعيّت‌شناسي مورد بحث قرار گرفته‌اند. این موضوع فصل انتهایی کتاب را پوشش می‌دهد. با این حال، روش‌های استانداردسازی به میزان‌ خام مرگ‌ومیر محدود شده است.

    این مقاله در نشریه‌ی "کتاب ماه علوم اجتماعی"، ویژه‌ی جمعیّت‌شناسی، سال پانزدهم، دوره‌ی جدید، شماره‌ی 42 و 43، شهریور و مهر 1390، صص 42-40 چاپ شده است.

    + نوشته شده در  سه شنبه بیست و دوم آذر 1390ساعت 17:44  توسط Hossein Zarghami  | 

    تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

    SOCIAL SCIENCES CITATION INDEX - DEMOGRAPHY - JOURNAL LIST

    Top of Form

    Total journals: 26

    1. ASIAN AND PACIFIC MIGRATION JOURNAL

    Quarterly

    ISSN: 0117-1968

    SCALABRINI MIGRATION CTR, PO BOX 10541 BROADWAY CENTRUM, QUEEN CITY, PHILIPPINES, 1113

    1.     Social Sciences Citation Index

    2. DEMOGRAPHIC RESEARCH

    ISSN: 1435-9871

    MAX PLANCK INST DEMOGRAPHIC RESEARCH, KONRAD-ZUSE-STR1, ROSTOCK, GERMANY, 18057

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    3. DEMOGRAPHY

    Quarterly

    ISSN: 0070-3370

    POPULATION ASSOC AMER, 1722 N ST NW, WASHINGTON, USA, DC, 20036

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    4. EUROPEAN JOURNAL OF MIGRATION AND LAW

    Quarterly

    ISSN: 1388-364X

    BRILL ACADEMIC PUBLISHERS, PLANTIJNSTRAAT 2, P O BOX 9000, LEIDEN, NETHERLANDS, 2300 PA

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    5. EUROPEAN JOURNAL OF POPULATION-REVUE EUROPEENNE DE DEMOGRAPHIE

    Quarterly

    ISSN: 0168-6577

    SPRINGER, VAN GODEWIJCKSTRAAT 30, DORDRECHT, NETHERLANDS, 3311 GZ

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    6. INTERNATIONAL FAMILY PLANNING PERSPECTIVES

    Quarterly

    ISSN: 0190-3187

    ALAN GUTTMACHER INST, 120 WALL STREET, NEW YORK, USA, NY, 10005

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    7. INTERNATIONAL MIGRATION

    Bimonthly

    ISSN: 0020-7985

    WILEY-BLACKWELL PUBLISHING, INC, COMMERCE PLACE, 350 MAIN ST, MALDEN, USA, MA, 02148

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    8. INTERNATIONAL MIGRATION REVIEW

    Quarterly

    ISSN: 0197-9183

    WILEY-BLACKWELL PUBLISHING, INC, COMMERCE PLACE, 350 MAIN ST, MALDEN, USA, MA, 02148

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    9. INTERNATIONAL PERSPECTIVES ON SEXUAL AND REPRODUCTIVE HEALTH

    Quarterly

    ISSN: 1944-0391

    ALAN GUTTMACHER INST, 120 WALL STREET, NEW YORK, USA, NY, 10005

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    10. JOURNAL OF BIOSOCIAL SCIENCE

    Bimonthly

    ISSN: 0021-9320

    CAMBRIDGE UNIV PRESS, 32 AVENUE OF THE AMERICAS, NEW YORK, USA, NY, 10013-2473

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    3.     BIOSIS Previews

    11. JOURNAL OF ETHNIC AND MIGRATION STUDIES

    Bimonthly

    ISSN: 1369-183X

    ROUTLEDGE JOURNALS, TAYLOR & FRANCIS LTD, 4 PARK SQUARE, MILTON PARK, ABINGDON, ENGLAND, OXFORDSHIRE, OX14 4RN

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    12. JOURNAL OF POPULATION ECONOMICS

    Quarterly

    ISSN: 0933-1433

    SPRINGER, 233 SPRING ST, NEW YORK, USA, NY, 10013

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    13. JOURNAL OF REFUGEE STUDIES

    Quarterly

    ISSN: 0951-6328

    OXFORD UNIV PRESS, GREAT CLARENDON ST, OXFORD, ENGLAND, OX2 6DP

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    14. MATHEMATICAL POPULATION STUDIES

    Quarterly

    ISSN: 0889-8480

    TAYLOR & FRANCIS INC, 325 CHESTNUT ST, SUITE 800, PHILADELPHIA, USA, PA, 19106

    1.     Science Citation Index Expanded

    2.     Social Sciences Citation Index

    3.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    15. PAPELES DE POBLACION

    Quarterly

    ISSN: 1405-7425

    UNIV AUTONOMA ESTADO MEXICO, CIUDAD UNIVERSITARIA, TOLUCA, MEXICO, CP 50100

    1.     Social Sciences Citation Index

    16. PERSPECTIVES ON SEXUAL AND REPRODUCTIVE HEALTH

    Quarterly

    ISSN: 1538-6341

    WILEY-BLACKWELL PUBLISHING, INC, COMMERCE PLACE, 350 MAIN ST, MALDEN, USA, MA, 02148

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    17. POPULATION

    Bimonthly

    ISSN: 0032-4663

    INST NATL D ETUDES DEMOGRAPHIQUES, 133 BOULEVARD DAVOUT, PARIS CEDEX 20, FRANCE, 75980

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    18. POPULATION AND DEVELOPMENT REVIEW

    Quarterly

    ISSN: 0098-7921

    WILEY-BLACKWELL PUBLISHING, INC, COMMERCE PLACE, 350 MAIN ST, MALDEN, USA, MA, 02148

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    19. POPULATION AND ENVIRONMENT

    Bimonthly

    ISSN: 0199-0039

    SPRINGER, VAN GODEWIJCKSTRAAT 30, DORDRECHT, NETHERLANDS, 3311 GZ

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    20. POPULATION BULLETIN

    Quarterly

    ISSN: 0032-468X

    POPULATION REFERENCE BUREAU INC, 1875 CONNECTICUT AVE, NW, STE 520, CIRCULATION DEPT, WASHINGTON, USA, DC, 20009-5728

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    21. POPULATION RESEARCH AND POLICY REVIEW

    Bimonthly

    ISSN: 0167-5923

    SPRINGER, VAN GODEWIJCKSTRAAT 30, DORDRECHT, NETHERLANDS, 3311 GZ

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    22. POPULATION SPACE AND PLACE

    Bimonthly

    ISSN: 1544-8444

    JOHN WILEY & SONS LTD, THE ATRIUM, SOUTHERN GATE, CHICHESTER, ENGLAND, W SUSSEX, PO19 8SQ

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    23. POPULATION STUDIES-A JOURNAL OF DEMOGRAPHY

    Tri-annual

    ISSN: 0032-4728

    ROUTLEDGE JOURNALS, TAYLOR & FRANCIS LTD, 4 PARK SQUARE, MILTON PARK, ABINGDON, ENGLAND, OXFORDSHIRE, OX14 4RN

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    24. POPULATION STUDIES-NEW YORK

    Annual

    ISSN: 0082-805X

    UNITED NATIONS, SALES SECTION, NEW YORK, USA, NY, 10017

    1.     Social Sciences Citation Index

    25. SOCIAL BIOLOGY

    Semiannual

    ISSN: 0037-766X

    SOC STUDY SOCIAL BIOLOGY, P O BOX 2349, PORT ANGELES, USA, WA, 98362

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

    3.     BIOSIS Previews

    26. STUDIES IN FAMILY PLANNING

    Quarterly

    ISSN: 0039-3665

    WILEY-BLACKWELL PUBLISHING, INC, COMMERCE PLACE, 350 MAIN ST, MALDEN, USA, MA, 02148

    1.     Social Sciences Citation Index

    2.     Current Contents - Social & Behavioral Sciences

      

    + نوشته شده در  یکشنبه سیزدهم آذر 1390ساعت 11:26  توسط Hossein Zarghami  |