مطالعات جمعیتی

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

توزیع جمعیت از نظر اسکان جمعیت

جمعیتها یا ساکن و یکجانشین هستند یا متحرک و کوچنده. جمعیت ساکن را معمولا به جمعیت شهری و روستایی تقسیم می‌کنند. جمعیت کوچنده جمعیتی است که در طول سال حداقل دوبار تغییر مکان داده و اقتصاد مبتنی بر دامداری سنتی داشته باشند.

 توزیع شهری و روستایی جمعیت

يكي از جنبه‌هاي توزيع جغرافيايي جمعيت، تفكيك آن برحسب جمعيت شهرنشين و روستانشين است. در حال حاضر ميزان شهرنشيني در كشورهاي مختلف جهان روز‌به‌روز رو به افزايش بوده، به صورتی که رشد جمعيت شهري سريع‌تر از رشد جمعيت جهاني است. بنابراین شهرنشینی يكي از مهم‌ترين پديده‌های اجتماعی و جمعیتی عصر حاضر محسوب می‌شود. هر چند باید در نظر داشت که معیار کاملا پذیرفته شده و رایجی برای تفکیک مناطق شهری و روستایی وجود ندارد و در مطالعات باید به این نکته توجه کافی داشت.

چگونگي توزيع جمعيت بر روي زمين را «توزيع جغرافيائي جمعيت» مي نامند جمعيت هر كشور در تمامي سطح آن به صورتي نامتعادل پخش و توزيع شده است. براي سنجش اين توزيع ها و تفاوت ها و تغييرات ناحيه اي آن ميزان تراكم جمعيت و ميزان هاي شهرنشيني، روستانشيني و كوچ نشيني را محاسبه و بررسي مي كنند. مفهوم تراکم جمعيت که حاکي از رابطه بين تعداد افراد و فضاي تحت اشغال آنها مي باشد، يکي از مفاهيم جغرافياي جمعيت مي باشد که بو سيله جغرافيدانان بکار برده شده است نخستين بار شخصي بنام (هنري دريوري هارنس) در سال 1837 از اصطلاح تراکم جمعيت استفاده کرد. از آن پس اصطلاح تراکم جمعيت به عنوان وسيله اي براي ارزيابي افزايش و کاهش ومقايسه تراکمهاي موجود و بالقوه جمعيت و در نهايت بعنوان شاخصي براي مقايسه تراکمهاي مساحتي جمعيت به کار گرفته شد.

در مورد علل توزيع انسانها در روي زمين به چند دسته عوامل اشاره مي شود:

بررسی ساخت سنی و جنسی (به ویژه ساخت سنی) از ابتدایی‌ترین و مهمترین قسمتهای یک مطالعه جمعیت‌شناختی است. طبق تعریف، توزیع جمعیت را بر اساس سن و جنس، ساخت سنی و جنسی گویند. اهمیت مطالعه آن ناشی از این واقعیت است که ساخت سنی و جنسی جمعیت، پیامد ترکیب فرایندهای جمعیت‌شناختی است و خود نیز بر این فرایندها، اثرگذار است. ترکیب جمعیت به­لحاظ لغوی معادل Population Structure است که به‌معنای ساختمان، ساخت و یا ساختار جمعیت می­باشد و به‌­لحاظ اصطلاحی مجموعه عناصر و ویژگی‌ها و روابط نسبتا پایدار جمعیت است که در طول زمان در ارتباط با یکدیگر دارای شکل و ترکیب خاصی شده­اند، به‌نحوی که تغییر آن در مدت‌­زمان کوتاه بسیار دشوار است. سن و جنس از مهمترین متغیرهای جمعیتی هستند. در بین تمام ویژگیهای جمعیت‌های انسانی، سن و جنس به عنوان مهمترین و مرتبط‌‌‌ترین ویژگیها برای جمعیت‌شناسان مطرح است. داده‌های مجزا برای برای مردان و زنان و در سنین مختلف به خودی خود دارای اهمیت هستند اما تحلیل این داده‌ها برای دیگر مقاصد نیز دارای اهمیتی حیاتی می‌باشند. بسیاری از برنامه‌ریزی‌های عمومی و خصوصی چه در جهت خدماتی و چه در جهت نظامی مستلزم داشتن داده‌هایی به تفکیک سن و جنس می‌باشند. وضعیت توازن سن و جنس بسیاری از روابط و برنامه‌های اقتصادی و اجتماعی را تحت تاثیر قرار می‌دهد. برای مثال، عدم توازن مرد و زن، الگوهای ازدواج و باروری را متاثر می‌سازد. به همین خاطر، ترکیب جنسی و سنی جمعیت‌ها در مطالعات تطبیقی باید به دقت مورد مطالعه و وارسی قرار گیرد. یک طبقه‌بندی مقطعی بر مبنای جنسیت برای تحلیل اثربخش تمام انواع داده‌هایی که از سرشماری ‌ها و پیمایش‌ها و دیگر منابع به دست می‌آید لازم است.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع: وبلاگ علم جمعیت شناسی http://demographyscience.blogfa.com/post-28.aspx

از اساسی ترین عوامل موثردر موفقیت برنامه ریزی های توسعه همگام شدن با تغیرات جمعیتی است .بحث جمعیت و تاثیر آن در تمامی برنامه ریزی های اجتماعی – اقتصادی ، سیاسی و...یک موضوع انکار ناپذیراست . از مهمترین عناصر تاثیر جمعیت ساخت سنی جمعیت است ..اینکه جمعیت تشکیل دهنده یک جامعه از چه ترکیب سنی برخوردار می باشد به تبع آن برنامه ریزی های مختلفی را می طلبد . و هزینه ها و مزایای متفاوتی را برای برای یک جامعه بدنبال دارد. پنجره جمعیتی یکی از مهمترین مراحل درساخت سنی یک جمعیت است به طوری که اقتصاددانان از آن به عنوان موهبت جمعیتی نام می برند. البته تهديد آميز بودن يا فرصت بودن پنجره جمعيتي كشور تا حدود زيادي به نگرش و عمكرد دولت در ارتباط با اين مسئله بستگي دارد .ساخت سنی جمعیت عرضه وتقاضای نیروی کار را تحت تاثیر قرار می دهد.در دوره پنجره جمعیتی عرضه نیروی کاربالقوه به سطح بالایی می رسد باتوجه به اینکه نیمی از افراد یک جمعیت را زنان تشکیل می دهند . می خواهیم به بررسی وضعیت اشتغال زنان در کشورهای مختلفی که پنجره جمعیتی را تجربه کرده اند وتفاوتی که بین کشورها ی درحال توسعه وتوسعه یافته در استفاده از نیروی کار زنان در اشتغال وجود دارد رامورد بررسی قرار دهیم.

برگرفته از ماهنامه خواندنی شماره 73، مهر و آبان 1391، رویه 32-34

آماج سیاست جمعیت، حفظ موجودیت انسانی ملت برپایه‌ی آینده‌نگری است:
نخست آن‌که موجودیت انسانی ملت باید به آن کمیت و نیرومند حفظ شود که بتواند عامل اجرایی مناسبی برای سیاست جغرافیایی آن ملت باشد.
دو دیگر آن‌که موجودیت انسانی ملت باید به کیفیتی پرورده شود که بتواند حامل رسالت‌های فرهنگی آن ملت باشد.

(ناسیونالیسم ایرانی – دکتر هوشنگ طالع – انتشارات سمرقند – تهران 1389ـ رویه‌های 73-72)

دامنه بحث در خصوص سیاست‌های نوین افزایش جمعیت، هم‌چنان طیف‌های بسیاری از اندیشمندان جامعه را دربرگرفته است. موضع‌گیری در خصوص کارایی یا ناکارآمدی یک سیاست مقوله‌ای طبیعی است که خود دلالت بر سلامت فکری آن جامعه دارد. اما آن‌چه درخصوص گفتارهای موافق ومخالف افزایش جمعیت جای نگرانی دارد، تلاشی است که هر دو گروه برای کتمان‌بخشی از واقعیت جامعه انجام می‌دهند

نوشته شده توسط: حسین ضرغامی

تعریف جمعیت‌شناسی (Demography) همچون بسیاری از تعاریف دیگر مبهم و تا  حدی مناقشه‌برانگیز است. اتفاق نظر کامل در مورد تعریف جمعیت‌شناسی وجود ندارد و تعاریف زیادی از آن ارایه شده است که تا حدی دارای جنبه‌های مشترک و تا حدی جنبه‌های متفاوت می‌باشند. در یک بیان کلی، جمعیت شناسی را مطالعه علمی جمعیت‌های بزرگ انسانی در حال تغییر دانسته‌اند. طبق این تعریف در جمعیت‌شناسی به انسان و جمعیت‌های انسانی توجه می‌شود و حوزه مطالعه آن به موجود غیر انسانی اطلاق نمی شود. البته این بدان سخن نیست که از روشهای جمعیت شناسی در مطالعه جمعیت‌های غیر انسانی استفاده نمی‌شود و یا ما جمعیت شناسی غیر انسانی نداریم. بلکه منظور آنست که آنچه در اینجا به عنوان جمعیت‌شناسی مطرح می‌شود، مربوط به جمعیت‌های انسانی می‌شود. جمعیت‌شناسی انسان‌ها معمول‌ترین نوع جمعیت‌شناسی است به طوری که معمولاً منظور از جمعیت‌شناسی همان جمعیت‌شناسی انسانی است. جمعیت‌شناسی می‌تواند برای شناختن کل جمعیت یک جامعه به کار رود یا برای گروه‌های جمعیتی با تعریف خاص مثلا براساس سطح سواد، مذهب، نژاد، ملیت و غیره. در بین دانشگاهیان جمعیت‌شناسی اغلب به عنوان شاخه‌ای از مردم‌شناسی، اقتصاد، یا جامعه‌شناسی شناخته می‌شود.

تهیه شده توسط: حسین ضرغامی

منبع خبر: خبرگزاریهای مختلف

رئیس مرکز آمار ایران با تشریج جزئیات نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 90، از کاهش شدید رشد جمیت، میزان نسبت جدید مردان به زنان، رشد امید به زندگی، تعداد خانه‌های خالی و پیرترین و جوان‌ترین استان کشور سخن گفت.

عادل آذر در یک نشست خبری، گزیده نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 کشور را تشریح کرد و گفت: جهت‌گیری مرکز آمار در سرشماری سال 90 این بود که سرشماری سال 95 به صورت مکانیزه انجام شود.

رئیس مرکز آمار ایران با اشاره به اینکه برای اولین بار شماره ملی بیش از 94 درصد از هموطنان به صورت خودارسالی ارائه شد، اظهار داشت: مجموعه افرادی که برای آمارگیری همکاری داشتند، 113 هزار و 500 نفر بودند، همچنین 54 هزار و 524 مامور به 31 استان، 397 شهرستان، 1331 شهر و 96 هزار و 549 آبادی مراجعه کردند. وی با اشاره به اینکه مجموعا 861نشریه در ابعاد و سطوح مختلف در سطح کلان، استان، شهرستان، بخش و حوزه منتشر خواهد شد، افزود: جمعیت نهایی کشور در سطح سرشماری 75میلیون و 149 هزار و 669 نفر است که از این تعداد 6/49 درصد زن و 4/54 درصد مرد هستند.

منبع خبر: سایت انجمن جمعیت شناسی ایران

 ششمین همایش انجمن جمعیّت‌شناسی ایران با عنوان "تحوّلات ساختار سنّی جمعیّت ایران و پیامدهای آن" روزهای 17 و 18 آبان ماه 1391 در تالار ابن خلدون دانشکده‌ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار خواهد شد. این همایش در پنج محور "پویایی ساختار سنّی جمعیّت در ایران"، "پیامدهای جمعیّتی تحوّلات ساختار سنّی"، "پیامدهای اقتصادی تحوّلات ساختار سنّی"، "پیامدهای اجتماعی ـ فرهنگی تحوّلات ساختار سنّی"، و "پیامدهای بهداشتی ـ بهزیستی تحوّلات ساختار سنّی" برگزار خواهد شد. در هر نشست پنج مقاله و در مجموع 25 مقاله به صورت سخنرانی ارایه خواهد شد. سایر مقاله‌ها نیز در بخش پوستر و در طول روزهای برگزاری همایش ارایه می‌شوند. علاوه بر این‌ها، در میزگرد "چالش‌های آموزش جمعیّت‌شناسی در ایران" که با حضور استادان جمعیّت‌شناسی دانشگاه‌های مختلف برگزار خواهد شد، به جنبه‌ها و مسایل مختلف مرتبط با آموزش جمعیّت‌شناسی در ایران پرداخته می‌شود. همچنین در این همایش، دکتر بکتا گوباجو محقّق دانشگاه ملّی استرالیا و دکتر محمّد جلال عبّاسی شوازی استاد جمعیّت‌شناسی دانشگاه تهران به ایراد سخنرانی پیرامون فرصت‌ها و چالش‌های مرتبط با گذار سنّی جمعیّت در آسیا و ایران می‌پردازند. برای آگاهی بیش‌تر از جزئیان این همایش این‌جا کلیک کنید.